लोभी माणसांचे ‘कृष्ण विवर’ आणि कोरोना महामारी…!

‘ब्लॅक होल’ हा ब्रिटिश लघुचित्रपट लोभी माणसांचे कृष्ण विवर या थीमवर आधारित आहे. या लघुचित्रपटाने अनेक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारही मिळविलेले आहेत. कुठूनतरी व्हॉट्सअप वर मला या लघुचित्रपटाची दोन मिनिटांची क्लिप मिळाली. ही दोन मिनिटांची क्लिप खूप काही सांगून जाणारी आहे. त्यामुळे या चित्रपटाची समीक्षा नक्कीच करणार नाही. याठिकाणी आपला तो विषय पण नाही. पण ती दोन मिनिटांची क्लिप सध्याच्या परिस्थितीला अगदी अचूक लागू होणारी आहे. कोरोना महामारीत प्रत्यक्ष मृत्यू प्रत्येकाच्या घराचा दरवाजा वाजवत असतानाही अडचणीत सापडलेल्या लोकांची लुबाडणूक होत असलेली आपण रोज पाहतोय. लोभी माणसांच्या मनातले कृष्णविवर कधीच भरत नसते. एकवेळ अशी येते की हे कृष्णविवरच त्या माणसाला गिळून टाकते.

अगदी या ब्लॅक होल लघुचित्रपटाच्या कथानकाशी मिळतीजुळती घटना सध्या रोज आजूबाजूला आपल्याला अनुभवायला मिळते. माणसाची आपण दोन गटात विभागणी करू शकतो. एक म्हणजे निरपेक्ष वृत्तीचा आणि दुसरा लोभी वृत्तीचा. निरपेक्ष वृत्तीची माणसे अलीकडे कमी प्रमाणात दिसतात. मात्र लोभीवृत्तीची माणसे तुम्हाला खूप भेटतील. कधी ती खूप ओळखीची, आपल्या जवळपास वावरणारी, नात्यातली किंवा रक्ताच्या नात्याची देखील असू शकतात. त्यांची लोभी वृत्ती ही पराकोटीला पोहोचलेली असते. काळ-वेळ याचं कोणतंही भान न ठेवता ते लोभापायी सतत दुसऱ्याला लुबाडताना दिसतात. त्यातच त्यांचा शेवट ठरलेला असतो.

ही लोभी माणसे सर्वत्र असतात. अगदी शिक्षित-अशिक्षित, डॉक्टर, मोठे उद्योजक, व्यापारी, क्लासवन ऑफिसर पासून ते अगदी भाजीविक्रेता, औषध विक्रेता, फळविक्रेत्यापर्यंत रोज ह्या लोभी माणसांचे विकृत चेहरे लुबाडणूक करताना दिसतात. आपल्याला त्यांचा कितीही राग आला, तिरस्कार वाटला तरी त्यांना त्याचे काहीच वाटत नसते. त्यांना पाप-पुण्याचा विचार देखील मनाला शिवत नसतो. लॉक डाऊनच्या काळात अडचणीत सापडलेल्या लोकांना किराणा दुकानदार जादा दराने चीजवस्तू विकून लुबाडताना आपण रोज बघितलंय. तर हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टर देखील रुग्णांकडून उपचारासाठी मोठी रक्कम वसूल करताना पाहिलेत. या लोभी माणसांचे ब्लॅक होल कधीच भरून निघत नसते. शेवटी हे ब्लॅक होलच या लोभी माणसांना गिळून टाकते. लुबाडणूक करणाऱ्या दुकानदार, डॉक्टर, विक्रेत्यांना कोरोना होवून त्यांचा मृत्यू झाल्याच्या देखील गेल्या दीड वर्षात अनेक घटना घडल्यात. ‘ब्लॅक होल’ या ब्रिटिश चित्रपटाची मला मिळालेली दोन मिनिटांची क्लिप मी मुद्दामहून शेवटी जोडतोय. ती अवश्य बघा…म्हणजे मी जे सांगतोय ते तुमच्या काळजाला नक्कीच भिडेल.

हीच ती ब्लॅक होल लघुसिनेमाची क्लिप. नक्की बघा…..

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

कोरोनाचा जैविक अस्त्र म्हणून वापर झालाय का…?

कोरोना महामारीच्या रूपाने चीनने जैविक अस्त्राचा वापर केल्याचे आता बोलले जात असले तरी कोणत्याही प्रकारे महायुद्ध टाळण्याची सर्व जगाचीच भूमिका असतांना थेट कुणाशीही युद्ध सुरू नसलेल्या चीनने कोरोना अस्त्राचा वापर का केला असावा ? जैविक अस्त्रानेच महायुद्धाला सुरुवात झाली आहे का ? हे जैविक महायुद्ध कितीकाळ सुरू राहील ? आणि याचा शेवट नेमका कसा असेल ? अश्या अनेक प्रश्नांची मालिकाच तयार झाली आहे. बरं जैविक अस्त्राचा वापर पहिल्यांदाच केला जात नाहीय. त्याला देखील मोठा इतिहास आहे. कोरोना पेक्षाही कितीतरी पटीने भयानक असलेल्या प्लेगचे विषाणू पसरवून नरसंहार घडवून आणण्याचे युद्धतंत्र मध्ययुगीन काळापासून चीन आणि मंगोलियन लोकांनी वापरात आणल्याचे इतिहासात दाखले मिळतात. तर जैविक अस्त्राचा मारा करण्यात जपान, अमेरिका, रशिया देखील पुढे होते याचा इतिहासात दाखला मिळतो. मात्र भूभागावरील वर्चस्व आणि धर्मद्वेषातून होणाऱ्या युध्दांमध्ये वापरल्या गेलेले जैविक अस्त्र आज चीन कोणत्या कारणासाठी वापरत आहे ?

मध्ययुगीन काळात प्लेगच्या विषाणूंचा वापर जैविक अस्त्र म्हणून केला जाऊ शकतो हे चीन आणि मंगोलियन यांना माहीत होते. चिनी आणि मंगोली लोक हे प्लेगने मृत्यू पावलेल्या व्यक्तींच्या ‘डेड बॉडीज’ शत्रूपक्षाच्या भूभागात नद्यांमध्ये, शहराच्या रस्त्यांवर सोडून देत असत. त्यामुळे संसर्गाने त्या परिसरात प्लेग पसरावा हा उद्देश असे. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जपानने चीनच्या काही भागात प्लेगच्या विषाणूंच्या संक्रमित माश्या सोडल्या होत्या. तर शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि रशिया यांनी देखील प्लेगचे विषाणू असलेले हवेत मारता येणारे ‘स्प्रे’ बनवले होते अशी चर्चा त्याकाळी होती. प्रतिजैविकांना दाद न देणाऱ्या प्लेगच्या विषाणूंचा चुकूनही होणारा वापर हा जगाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारा असेल असे शास्त्रज्ञांचे मत आहे.

ऑगस्ट १९४५ मध्ये अमेरिकेने जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकी या दोन शहरांवर अणुबॉम्ब टाकून लाखों लोकांना अवघ्या काही मिनिटात ठार मारले होते. त्यामुळे सहा वर्षे सुरू असलेले महायुद्ध संपुष्टात आले होते. अणुबॉम्बचा वापर करणाऱ्या अमेरिकेला आपण आजही दोषी मानत असलो तरी जपानने अमेरिकेविरुद्ध जैविक युद्ध सुरू करण्याची जय्यत तयारी केली होती हे आपण विसरून गेलो. ‘इंपिरियल जापनीज आर्मी युनिट ७३१’ हे जपानी लष्कराचं वैज्ञानिक अस्त्रांचा शोध घेणारे पथक अत्यंत गुप्तपणे अनेकप्रकाराच्या रोगजंतूंवर प्रयोग करीत होते. लेफ्टनंट जनरल डॉ. शिरो आशिई हा नामवंत जपानी वैज्ञानिक या पथकाचा प्रमुख होता. दुसऱ्या महायुद्धात जपानने १९४१ साली अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर या नाविक तळावर हल्ला करून अमेरिकन लष्कराची दाणादाण उडविली होती. पण बलाढ्य अमेरिकेसमोर आपण किरकोळ आहोत याची जपानला जाणीव होती. त्यामुळेच जपानने एक अत्यंत महत्वाकांक्षी पण तितकाच क्रूर प्लॅन आखला. २२ सप्टेंबर १९४५ च्या रात्री जपानी विमाने अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील कॅलिफोर्निया प्रांतातील सॅन दि लॉगो शहरावर बॉम्ब फेक करणार होती. या बॉम्ब मध्ये स्फोटके नाही तर प्लेगचे विषाणू होते. ‘ऑपरेशन चेरी ब्लॉसम ऍट नाईट’ असं या मोहिमेचे नाव होते. ही मोहीम काही कारणाने जपानला कार्यान्वित करता आली नाही मात्र अमेरिकेला या शडयंत्राची माहिती झाली आणि त्यांनी ६ ऑगस्ट आणि ९ ऑगस्ट १९४५ मध्ये हिरोशिमा आणि नागासाकी शहरांवर अणुबॉम्ब टाकून जपानला धडा शिकवला.

आता मध्यपूर्व आशिया आणि युरोप खंडातील काही देशांमध्ये सीमावाद आणि वर्चस्ववादी धोरणांमधून आटोक्यात येणाऱ्या युद्धजन्य घटना घडत असल्यातरी तिसऱ्या महायुद्धाची परिस्थिती नक्कीच नाही. मग जर चीनच्या वुहान मधील व्हॉयरॉलॉजी लॅबमध्ये जन्माला घातलेल्या कोविड-19 च्या विषाणूंचा वापर जैविक अस्त्र म्हणून का करतोय ? याकडे आता साऱ्या जगाचे लक्ष वेधले गेले आहे. विस्तारवादी भूमिकेतून चीनचे त्याच्याशेजारील पाकिस्तान सोडला तर सर्वच देशांशी तंटे आहेत. भारतही त्यात येतो. मात्र तो भारताशी थेट आण्विक अथवा जैविक युद्ध करण्याची चूक कधीच करणार नाही. कारण आण्विक आणि जैविक अस्त्रांच्या परिणामांची झळ त्यालादेखील बसेल. शिवाय भारत ही आशिया खंडातील सर्वात मोठी बाजारपेठ असल्याने त्याला भारताशी थेट युद्ध करण्यात नक्कीच स्वारस्य नाही. अमेरिकेचा आशिया खंडातील वाढता हस्तक्षेप हा चीन आणि रशियाचा डोकेदुखीचा विषय असला तरी केवळ या कारणासाठी युरोप खंडाला ‘कॉफीन’मध्ये ढकलण्याची चूक चीन करेल का ? बरं कोरोना वेपनच्या हल्ल्यात त्याची देखील लाखोंच्या संख्येने मनुष्यहानी झाली आहे. कोरोना विषाणूंची निर्मिती जरी चीनने केली हे आपण मान्य केले तरी त्याचा जैविक शस्त्र म्हणून वापर करताना म्हणजेच हाताळताना चीनच्या संशोधकांकडून गलथानपणा झाला हा तर्क अविश्वसनीय वाटतो. त्यामुळे स्वतःचे नुकसान करीत जगाला संकटात टाकण्याची चीनची चाल अजून संभ्रमित करणारी आहे. त्यामुळेच अमेरिका अजून कोणतीच हालचाल करताना दिसत नाही.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

फेसबुक- डोनाल्ड ट्रम्प वाद अन भारत सरकार….!

माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे अकाउंट दोन वर्षांसाठी बंद करीत मार्क झुकेरबर्ग यांनी थेट ‘पंगा’ घेतला आहे.

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे फेसबुक अकाऊंट प्रक्षोभक पोस्ट प्रकाशित केल्याचे कारण देत दोन वर्षांसाठी बंद करीत फेसबुक या समाजमाध्यमाने अमेरिकेच्या राजकीय वर्तुळात खळबळ उडवून दिली आहे. तर राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीतून अमेरिकेतील राजकीय डावपेच कोणत्या थराला जातात याचेच जगाला दर्शन झाले आहे. त्याच फेसबुकने भारतात मात्र सरकारने स्पष्ट केलेल्या दिशानिर्देश नुसार काम करण्याची तयारी दाखवत सपशेल लोटांगण घातले आहे. एकूणच राष्ट्राध्यक्षांसारख्या प्रतिष्ठेच्या पदावरून पायउतार होणाऱ्या व्यक्तीला बदनामीला सामोरे जाण्याची अमेरिकेत ही पहिल्यांदाच घटना घडत नसली तरी गेल्या पंधरा-वीस वर्षातील पदावर राहिलेल्या राष्ट्राध्यक्षांचा चरित्रपट पाहता डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या विरोधात तेथील समाजमाध्यम देखील एव्हढे आक्रमक का होत आहेत ? हा देखील जगासमोर प्रश्न निर्माण झाला आहे. चार वर्षांचा राष्ट्राध्यक्षपदाचा कालावधी वादग्रस्त अवस्थेतच पूर्ण करत असतानाच दुसऱ्या चार वर्षांची टर्म मिळावी म्हणून निवडणुकीच्या रणांगणात उतरलेल्या डोनाल्ड ट्रम्प यांना पराभवा बरोबरच एव्हढ्या नामुष्कीला सामोरे जावे लागेल याची त्यांनी तरी अपेक्षा केली असेल का ?

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे फेसबुक अकाऊंट दोन वर्षांसाठी बंद करण्यात आले आहे. ७ जानेवारी २०२१ पासून पुढील दोन वर्षे आता त्यांना फेसबुक वापरता येणार नाही. याच दिवशी म्हणजेच ७ जानेवारी रोजी फेसबुकने पहिल्यांदा ट्रम्प यांचे अकाऊंट एक दिवसासाठी निलंबित केले होते. त्यानंतर कारवाई करीत त्यांचे अकाऊंट आता दोन वर्षांसाठी बंद करण्यात आले आहे. त्यामुळे नोव्हेंबर २०२२ मध्ये होणाऱ्या पोटनिवडणुकीत आता ट्रम्प यांना सोशल मीडियाचा उपयोग करता येणार नाही. ट्विटर आणि इंस्टाग्रामने या अगोदरच ट्रम्प यांचे अकाऊंट बंद केले आहे. अमेरिकेसारख्या महासत्तेच्या राजकारणात समाज माध्यमाने केलेली ही कुरघोडी अमेरिकेच्या राजकीय कुटील डावपेचांचे दर्शन घडविते. अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीनंतर ६ जानेवारी रोजी कॅपिटल हिल येथे हिंसाचार उसळला होता. ट्रम्प यांनीच आपल्या समर्थकांना सोशल मीडियावर प्रक्षोभक पोस्ट टाकत भडकाविण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप ठेवत फेसबुकने ही कारवाई केली आहे. इन्स्टाग्राम आणि युट्युबने देखील ट्रम्प यांचे अकाऊंट बंद केले आहे.

भारतात मोदी सरकारने समाज माध्यमांसाठी नवी दिशादर्शक नियमावली लागू केली आहे.

एकीकडे सोशल मीडियाची महासत्तेच्या राजकारणात कुरघोडी होत असताना भारतात मोदी सरकारने सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मसाठी २५ फेब्रुवारी २०२१ रोजी नवी दिशादर्शक नियमावली जाहीर केली आहे. ती लागू करण्यासाठी ३ महिन्यांचा कालावधी दिला आहे. अमेरिकेत नियमावर बोट ठेवत माजी राष्ट्राध्यक्षांवर बंदीची कारवाई करणाऱ्या फेसबुकने मात्र भारत सरकारच्या नियमावलीचे पालन करण्यास सहमती दर्शविली आहे. लोकांचे व्यक्तिस्वातंत्र्य न हिरावता त्यांना अधिक चांगल्या पद्धतीने कसे व्यक्त होता येईल याकडे कंपनीचे लक्ष असल्याची भूमिका फेसबुकने भारत सरकार समोर मांडली आहे. काय आहे या नव्या नियमावलीत ? सर्व सोशल मीडिया कंपन्यांनी भारतात त्यांचे चीफ कॉम्प्लिइन्स ऑफिसर, नोडल कॉन्टॅक्ट पर्सन आणि रेसिडन्ट ग्रीवन्स ऑफिसर असे तीन अधिकारी नेमावेत. ते सगळे भारतातच राहतील, याबरोबरच त्यांचे संपर्क क्रमांक वेबसाईटवर जाहीर केले जातील. याबरोबरच तक्रार दाखल करण्याची यंत्रणा आणि त्यावरील तातडीने कारवाई करणारी यंत्रणा याबाबत कंपन्यांची स्पष्टता हवी. नव्या तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून बलात्कार, बाल लैंगिक शोषण, जातीय आणि धार्मिक द्वेष पसरवणारे कंटेंट ओळखून अश्या पोस्ट हटविण्याची कारवाई करणे यासह प्रमुख अटी या दिशानिर्देशात आहेत.

म्हणजेच भारतात व्यवसाय करायचा असेल तर केंद्रसरकारच्या अटींसह समाजमाध्यमांना कार्यरत रहावे लागणार आहे. काही कंपन्यांनी याविरोधात न्यायालयाचे दरवाजे ठोठावले असले तरी फेसबुकने या दिशा निर्देशाला तत्वतः मान्यता देत भारत सरकारशी चर्चा सुरू केली आहे. अमेरिकेत माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे अकाऊंट बंद करण्याची कारवाई करण्याच्या पार्श्वभूमीवर भारतात सरकारच्या अटींवर व्यवसाय करण्याचा ‘यु टर्न’ घेणाऱ्या फेसबुकबद्दल आता अमेरिकेत युजर्स कोणता विचार करत असतील ? एकूणच जगभरात सोशल मीडियाची सत्ताधीशांवर मजबूत होणारी पकड काय सांगू पहात आहे…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

सरकार तेव्हढे ‘शहाणे’…..बाकी सारे ‘मुर्ख’च…!

वेळ पडली तर मुंगीसुद्धा तिच्यावर पडणाऱ्या संकटाला फेकून देतेच की…..

कधीतरी मध्यरात्रीपासून जमावबंदी किंवा संचारबंदी फारच गंभीर स्थिती निर्माण झाली म्हणून लॉक डाऊन लागू करण्यात येणार असल्याची घोषणा काही तास अगोदर केल्या जाते. मग ती घोषणा शेवटच्या माणसापर्यंत समजायच्या आताच अंमलबजावणी सुरू होते. मग कायदा मोडला म्हणून दंडात्मक कारवाईचे बुलडोझर फिरवले जातात. सर्वात बलाढ्य लोकशाही असलेल्या देशात हे घडू शकते का ? तर याचे उत्तर लोकशाही असलेल्या देशातच हे घडू शकते, असेच द्यावे लागेल. कारण अध्यक्षशाही अथवा हुकूमशाही असलेल्या देशात एकच व्यक्ती कुठल्याही परिणामांची फिकीर न करता ‘घोषणा’ करीत असतो. अश्या ठिकाणी नागरिकांच्या मताला काही किंमत नसते. किंबहुना नागरिकांचे मत गृहीत धरले जात नसते. मात्र लोकशाही असलेल्या देशातील जनता ही दर पाच वर्षांनी येणाऱ्या निवडणुकीत मतदानासाठी का होईना ‘राजा’ समजली जाते असते. त्यामुळेच लोकशाहीत मतदारांचे मत सत्ताधीशांनी विचारात घ्यावे अशी एक सामान्य समजूत आहे. तरी पण सत्ताधीश मतदारांना न विचारताच निर्णय घेत असतील तर एकतर सत्ताधीश म्हणजेच सरकार ‘शहाणे’ आहे आणि जनता ही ‘मूर्ख’ आहे असेच समजावे लागेल. अश्यावेळी जनतेची ‘मूर्ख’ मते विचारात न घेताच सरकारला ‘शहाणपणा’चे निर्णय घ्यावे लागतात. सरावलेल्या लोकशाहीमध्ये आपत्कालीन परिस्थितीमध्ये हेच घडते. तरी देखील असहाय्यपणे परिस्थिती बदलण्याची वाट पहात बसलेल्या मुंगीने सर्व ताकदीनिशी तिच्या अंगावर कोसळणाऱ्या संकटाला फेकून द्यावे अगदी तसेच जनतेने वागावे असेच सरकारला वाटत असते. म्हणूनच जनतेच्या कुठल्याही प्रतिक्रियेची वाट न पाहता सरकार निर्णय घेत असते.

सरकारने अचानक लॉक डाऊन पुकारले तरी जनतेने निमूटपणे कायदा पाळायचा असतो. घरात महिनोंमहिने स्वतःला कोंडून घ्यायचे असते. थोडीशी उपासमार घडली तर लगेच आरडाओरड करायची नसते. हॉस्पिटलमध्ये अचानक औषधांचा तुटवडा निर्माण झाला तर उपचाराविना स्वतःचा बळी द्यायचा असतो. सीमेवर ड्युटी करणारे जवान बघा….अचानक शत्रूने डोक्यावर ‘बॉम्ब’ जरी टाकला. तर छिन्नविच्छिन्न होतील पण सरकारच्या विरोधात कधी तक्रार करणार नाहीत. मग औषधाविना, उपचाराविना एखादा दुर्बल, रोगी, कमकुवत हृदयाचा माणूस तडफडून मरत असेल तर त्याच्याविषयी एव्हढी सहानुभूती का दाखवायची ? मरू द्यायचं त्याला….सरकारकडे अनेक जबाबदाऱ्या असतात. सरकारने कुठवर तुमच्याकडे लक्ष द्यायचं ? कोविड महामारीचे संकट आले म्हणून सरकारने त्यात किती गुंतून पडायचे ? त्यांचेही प्रयत्न सुरू आहेतच. तुम्ही कमकुवत असल्याने मरताय ! त्याला त्यांनी काय करायचं ? सरकारने फक्त राजकारण करायचं असतं. तोच त्यांचा मूलभूत अधिकार आहे. त्यांचा अधिकार हिसकावून घेण्याचा कुणालाच अधिकार नाही. तुम्ही सर्वोच्च न्यायालयात सरकार विरोधात तक्रार करता…याला काय अर्थ आहे ? सर्वोच्च न्यायालय म्हणजे घरातील ज्येष्ठ सदस्य, त्याची प्रत्येक गोष्ट घरातील कमावत्या सदस्याने ऐकायलाच पाहिजे असा हट्ट का ? शेवटी कमावत्या सदस्यालाच घरात किंमत असते ना ? तेंव्हा आता गपगुमान संकटाशी सामना करायला सज्ज व्हा. त्या मुंग्यांकडे पहा…मेंदू न चालवता एकामागोमाग एक फक्त ‘ऑर्डर’ फॉलो करीत चालत असतात. संकट अचानक डोक्यावर कोसळलं तर हजारो मुंग्या जागेवरच गतप्राण होतात. पण दुःख करत न बसता उरलेल्या मुंग्या पुढे चालत राहतात. आणखी किती समजून सांगायचं तुम्हाला…? शेवटी सरकार तेव्हढे शहाणे बाकी सारेच…..मूर्ख !

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

समजा, चीननेच कोरोनाचा विषाणू जन्माला घातला…..पुढे काय ?

गेल्या दीड वर्षांपासून चीन आणि विशेषतः चीनमधील वुहान शहर जगभर विशेष चर्चेत आले आहे.

नोव्हेंबर २०१९ मध्ये चीनच्या वुहान शहरातील इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी (डब्ल्यू आय व्ही) या प्रयोगशाळेतील तीन कर्मचारी संसर्गजन्य आजाराने हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाल्यानंतर जवळपास महिनाभरानंतर चीन प्रशासनाने ‘त्या’ तिघा कर्मचाऱ्यांना कोरोनाचा प्रादुर्भाव झाल्याचे जाहीर करीत उपचार सुरू असल्याचे सूतोवाच केले. त्यानंतर अचानक युरोपीय देशांमधून कोरोना संक्रमणाची लाट उसळली. या दरम्यान चीन देशांतर्गतही कोरोना मोठ्या प्रमाणात फैलावला होता. मात्र चीन प्रशासनाने याबाबतची माहिती जगाला समजू नये यासाठी कसोशीने प्रयत्न केले. त्यानंतर सोशल मीडियाच्या माध्यमातून पहिल्यांदाच वु हानच्या प्रयोगशाळेत संशोधन करणाऱ्या संशोधकाचा हवाला देऊन एक पोस्ट जगभर व्हायरल झाली. वुहानच्या प्रयोगशाळेतच कोरोना विषाणूवर संशोधन करीत असतांना चुकीच्या हाताळणी मुळे प्रयोगशाळेतील तिघा कर्मचाऱ्यांना बाधा झाली. डिसेंबर २०१९ अखेर वुहान शहरात कोविड 19 या व्हायरसची पहिल्यांदाच नोंद करण्यात आली.

वु हान मधील इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी ही प्रयोगशाळा.

त्यानंतर जगभर वेगाने पसरणाऱ्या कोरोना विषाणूच्या संसर्गाने महामारीचे स्वरूप धारण केले. पहिल्यांदाच जगासमोर आलेल्या कोरोना विषाणूच्या या भयानक ताकदीची संशोधक-अभ्यासकांना देखील कल्पना आलेली नव्हती. त्याला प्रतिबंधित करणारी लस अथवा औषधी देखील नव्हती. त्यामुळेच या साथीने वेगाने पसरत महामारीचे रूप घेतले. जगाच्या संशयित नजरा आपल्याकडे वळल्यात हे लक्षात आल्यानंतर चीनमधील शास्त्रज्ञाने कोरोना विषाणू हा वटवाघूळापासून दुसऱ्या प्राण्याच्या माध्यमातून मानवामध्ये संक्रमित झाला असावा हा तर्क मांडत वुहान मधील व्हायरॉलॉजीच्या प्रयोगशाळेतील प्रकरणावर पडदा टाकण्याचा प्रयत्न केला. हा तर्क जागतिक आरोग्य संघटनेला देखील मान्य झाला नाही. त्यानंतर अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकी दरम्यान माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी चीनने हा विषाणू जगभर पसरविल्याचा पहिल्यांदा आरोप केला. मात्र निवडणुकीच्या धामधुमीत हा आरोप राजकीय स्टंट समजल्या गेला. त्यामुळे चीन या प्रकरणावर मौन धारण करीत तयार केलेली प्रतिबंधात्मक लस जगाच्या बाजारात आणण्यासाठी मदतीचा साळसूदपणा दाखवायला सज्ज झाले.

आता जगभर लसीकरणाचे वारे वाहू लागले आहे.

चीनवर केलेल्या आरोपावर पडदा पडतोय असे वाटत असतानाच जागतिक आरोग्य संघटनेचा हवाला देत अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष जो बायडन यांनी अमेरिकन गुप्तचर संघटनेला या प्रकरणी तपासाचे आदेश दिले असून ९० दिवसांचा कालावधी दिला आहे. याचबरोबर चीन प्रशासनाला तपासात सहकार्य करण्याचे आवाहन केले आहे. अर्थात चीन या आवाहनाला कदापिही प्रतिसाद देणार नाही उलट तो कांगावा करेल हे अमेरिकेला माहिती आहे. किंबहुना चीन प्रशासनाने प्रतिक्रिया देणारी कारवाई करावी हाच अमेरिकेचा अंतस्थ हेतू आहे. महासत्ता असणारे दोन देश आता आमनेसामने आले असले तरी या दोघांपुरताच हा संघर्ष राहणार नाही. काहीही करून अमेरिका त्यांच्या गुप्तचर यंत्रणेचा अहवाल चीन विरोधातच तयार करेल याची भीती चीनला आहे आणि हेच उघड सत्य आहे. त्यामुळे चीन देखील या कारवाईला आणि तपास अहवालाला जुमानणार नाही. आता यातून बरेच प्रश्न निर्माण होणार आहेत.

चीनने जनुकीय शस्त्र म्हणून कोरोना विषाणूचा वापर केला आहे का…?

सर्वप्रकारच्या घातक शस्त्रांच्या निर्मितीनंतरही युद्धखोर देश थांबलेले नाहीत. गेल्या वीस वर्षांपासून इराण-इराक युद्धापासूनच जैविक शस्त्रांची भाषा करणारे देश एकमेकांना धमकी देताना आपण पाहिले आहेत. मात्र आजपर्यंत जेनेटिक इंजिनिअरिंगच्या आधारे संशोधन करून जगाला वेठीस धरणारे जेनेटिक वेपन (जैविक शस्त्र) तयार करून त्याचा वापर केल्याची घटना अद्याप तरी समोर आलेली नाही. त्यामुळे समजा चीनने जैविक हत्यार म्हणून कोविड-19 विषाणूचा वापर केला हे जरी अमेरिकेने जगासमोर आणले तरी चीनला त्याची कोणती शिक्षा आणि कशी दिली जाणार ? मुळात हा न्यायनिवाडा जगाच्या अश्या कोणत्या लवादा समोर होणार ? ज्याला चीनची ही मान्यता असेल ? वर्षानुवर्षे आरोप आणि पुरावे गोळा करण्यात वाया गेल्यानंतर जरी चीनला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले गेले तरी शिक्षा कोणत्या प्रकारची दिली जाईल ? महायुद्धामध्ये जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकी शहरांवर अणुबॉम्ब टाकल्यानंतर अमेरिकेने किती वर्षांनी पश्चाताप व्यक्त करीत जगाची माफी मागितली होती ? बरं याची अमेरिकेला किंवा दोस्त राष्ट्रांना कोणती शिक्षा आणि कुणी दिली होती ? मग खरंच आता जर चीनने कोरोनाचा जैविक हत्यार म्हणून वापर केला असेल तर अमेरिका त्याला निस्पृहतेने शिक्षा करू पहात आहे ? एकूणच महासत्तांच्या वर्चस्ववादी युद्धखोरीमुळे संपूर्ण जगच विनाशाच्या खाईत लोटले जाईल. तूर्तास एव्हढेच.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

जनजीवन सुरळीत होताना बेशिस्तीचा बाजार उघडू नका…..!

लॉक डाऊनमध्ये शिथिलता दिली की लगेचच बाजारात गर्दी केली जाते.

कोरोनामुळे एक मात्र चांगले झाले. सोशल डिस्टनसिंगचे महत्व समजले. अर्थात मृत्यू मानगुटीवर बसला तरी केवळ ‘इगो’ सांभाळायचा म्हणून सोशल डिस्टनसिंग न पाळणारे आहेतच. त्यांच्यामुळेच कोरोनाचा प्रभाव कमी होत नाही. पण काही प्रमाणात का होईना शिस्त लागतेय हे मान्यच करावे लागेल. आता जेंव्हा लॉक डाऊन पूर्णपणे हटविण्यात येईल तेंव्हा बाजारपेठही ठराविक वेळेतच उघडण्याची व्यापारी-व्यावसायिकांनी सवय करावी. अनावश्यक मध्यरात्रीपर्यंत बाजार खुला ठेवून आपण सामाजिक स्वास्थ बिघडवत आहोत. आता सरकारने बाजारपेठेची वेळ सक्तीने नेमून द्यावी.

माणसांच्या गर्दीमध्ये आणि जनावरांच्या कळपामध्ये मूलभूत फरक असतो. जनावरे आपल्या मेंदूचा जास्तप्रमाणात वापर करत नसावेत किंवा त्यांना माणसांसारखा ‘इगो’ नसावा. त्यामुळेच ते नेमून दिलेल्या दिशेने आणि ठरवून दिलेल्या अंतराने चालतात. माणसांचं तसं नसतं. जवळपास दीड वर्षांपासून सततच्या लॉक डाऊनमुळे माणसे जास्तच ‘आत्ममग्न’ झाल्यासारखी वागू लागली आहेत. गर्दीमुळे कोरोना फैलावतो आणि मृत्यूचे कारण बनतोय हे सांगूनसुद्धा अजूनही बाजारातील गर्दी हटलेली दिसत नाही. देवीच्या रोगासारखे कोरोनाचे उच्चाटन व्हायला अजून काही वर्षे लागतील. त्यामुळे प्रभाव कमी झाला म्हणून लॉक डाऊन जरी हटविले तरी कोरोनापासून सुटका होणार नाही. जोपर्यंत त्याच्यावर योग्य उपचार आणि औषध येत नाही निदान तोपर्यंत तरी या दडपणाखालीच जगावे लागणार आहे.

काही भागातून बऱ्यापैकी शिस्त अंगवळणी पडल्याचे दिसत आहे.

लॉक डाऊनच्या शिथिलतेच्या काळात आवश्यक वस्तूंच्या खरेदीसाठी सरकारने चार ते पाच तासांच्या कालावधीसाठी दुकाने उघडी ठेवण्याची व्यापारी-व्यावसायिकांना परवानगी देताना त्यांना स्वतःच्या आणि ग्राहकांच्या सुरक्षेची काळजी घेण्याची सक्ती केली होती. सुरुवातीला हे अन्यायकारक वाटले असले तरी त्याचा अपेक्षित सकारात्मक परिणाम दिसून आला. त्यामुळे दुकानदारांना दिलेल्या वेळेत व्यवसाय करण्याची सवय लागली. याबरोबरच वेळेत कपात केली असली तरी विक्रीमध्ये फारसा फरक पडला नसल्याचे दिसून आले आहे. दररोज चार ते पाच तास दुकाने उघडी राहण्याची सवय झाली तर त्याच वेळेत येवून ग्राहक आपल्याला लागणाऱ्या वस्तू खरेदी करेल. शिवाय दररोजच्या खरेदीसाठी बारा ते चौदा तास बाजार खुला ठेवण्याची गरजच काय ? शेवटी व्हायचा तेव्हढाच व्यवसाय होत असतो. दुकाने किती तास उघडी ठेवली यावर विक्री अवलंबून नसते हेच सिद्ध झाले आहे. ज्याठिकाणी आवश्यक आहे त्याठिकाणी म्हणजे रेल्वेस्टेशन, बसस्टँड परिसरातील हॉटेल, दुकाने वेळ वाढवून खुली ठेवण्यास हरकत नसावी. मात्र एकदा लोकांना वेळेत खरेदी करण्याची सवय लागली तर याचीही गरज भासणार नाही. रात्री-अपरात्री बाहेरगावाहून येणाऱ्या प्रवाशांची गैरसोय होणार नाही याची काळजी म्हणूनच स्टँड आणि स्टेशनच्या परिसरातील हॉटेल्स जादावेळ सुरू ठेवावीत.

सुरुवातीला थोडेसे जाचक वाटत असले तरी वेळेचे नियम घालून ‘स्टार्ट अप’ केला तर….

सगळ्यात पहिल्यांदा उत्पादक कंपन्यांनी आपल्या मार्केटिंगच्या फंडा बदलायला हवा. वेगवेगळी प्रलोभने दाखवीत जास्तीतजास्त विक्रीचे उद्दिष्ट बाजूला ठेवून ‘गुणवत्तापूर्ण’ विक्रीसाठी विक्रेत्यांना प्रवृत्त करावे. याबरोबरच बाजारातील मागणी प्रमाणेच उत्पादन करावे. जादा उत्पादन करणे ही जर उत्पादकांची तांत्रिक गरज असेल तर नव्या बाजारपेठेचा शोध घेणे देखील त्यांच्यासाठी बंधनकारक असावे. गर्दीला आकर्षित करणारे विक्रीचे तंत्र उत्पादकाला दीर्घकाळ फायद्याचे ठरत नाही. याउलट गुणवत्तेला प्राधान्य देणारा ग्राहक उत्पादकाला दीर्घकाळ फायदा देत असतो हेच आता सिद्ध झाले आहे. एकूणच आता लॉक डाऊनच्या काळात जे नियम आणि सवयी अंगवळणी पडत आहेत त्यांना अधिक बळकटी देणारे मार्केटिंग आता अपेक्षित आहे. तरच लॉक डाऊन नंतर पूर्वपदावर येताना नव्याने ‘स्टार्ट अप’ करीत समाजाचे स्वास्थ्य अबाधित ठेवल्याचे देशकार्य घडेल….!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

तुमच्याकडे पाऊस पडतोय ना….!

गेल्या दोन दिवसांपासून एकतर उकाडा कमी झाल्याने हायसे वाटत आहे. त्याबरोबरच दिवसभर मोबाईलवर विचारणा करणाऱ्या ‘कॉल्स’चा विषय देखील बदलला आहे. रोजरोज तेच ते विचारणा करणारे कॉल्स…..तुमच्याकडे कोरोनामुळे किती गेले ?…..गेल्या दोन दिवसांपासून वेगळीच विचारणा करतायत…..केरळपर्यंत पाऊस आलाय म्हणे, तुमच्याकडे आला का..? प्रश्नांचा विषय बदलल्याने हे कॉल्स अटेंड करताना जरा बरं वाटायला लागलंय.

कोरोनाने गेल्या दीड वर्षापासून जगण्याची परिभाषाच बदलून टाकलीय. सुरुवातीला मोबाईलवर येणारे कॉल्स अटेंड करावे लागायचे. जिज्ञासा, माहिती, गांभीर्य, एकमेकांशी कनेक्ट राहण्याची धडपड…सगळ्या संमिश्र भावना असायच्या. मोबाईल खणखणला तरी आपली कुणीतरी आस्थेने विचारपूस करतंय या भावनेने जीव सुखावून जायचा. जसजसा कोरोना जीवावर उठला तसतसा कॉल अटेंड करताना भीती वाटायला लागली. नुसत्या रिंगटोनचा आवाज देखील आला तरी काळजात ‘धस्स’ व्हायला लागायचं…..आज तुमच्याकडे किती मृत्यू झाले ? हा प्रश्नच संवेदना नष्ट करण्याबरोबरच ‘फोबिया’ग्रस्त वाटू लागला. दिवसभर ‘सायलेंट’ मोडवर मोबाईल ठेवायचा प्रयत्न करून बघितला. पण न जाणो जवळच्या आप्तस्वकीयांची खबर नेमक्यावेळी आपल्यालाच कळणार नाही या काळजीने मोबाईल सायलेंट मोडवर ठेवायचं कधी धाडस केले नाही.

गेल्या वर्षीचा पावसाळा असा तसाच गेला. पावसापेक्षा मृत्यूच्या वेदनेचा पूर जास्त आला. यंदा मात्र असं काही होवू नये याची देवाकडे सारखी प्रार्थना करत असतानाच अवकाळी (प्रीमान्सून) दोन-चार वेळा चांगलीच हजेरी लावून गेला. त्यानंतर अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरात आलेल्या चक्रीवादळांनी भलेही नुकसान केले असेल पण वातावरणात देखील बदल घडवला. नुकसानीची आता सवयच होवून गेलीय. त्यामुळे त्याचं आजकाल फारसं दुःख देखील होईना. पण चक्रीवादळानंतर आकाशात रोज ढग भरून यायला लागले अन मग पावसाचे वेध सुरू झाले. भविष्यवाले जागे झाले, कधी नव्हे ते हवामान खात्याचे अंदाज पण बरोबर आल्याने यंदा पावसाळा वेळेत सुरू होईल याची खात्री वाढलीय.

दरवर्षी पावसाळ्याच्या तोंडावर अडगळीत पडलेल्या, फाटलेल्या, काड्या तुटलेल्या नादुरुस्त छत्र्या दुरुस्त करून घ्यायचा हे एक आद्य कर्तव्यच असते. गेल्या पावसाळ्यापूर्वी ते सततच्या ‘लॉक डाऊन’मुळे शक्य झालेच नाही. यंदा मात्र छत्र्या दुरुस्त करण्यापुरते का होईना सरकारने ‘लॉक डाऊन’ हटवावे अशी मागणी करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. कोरोनाची दुसरी लाट भारतासाठी ‘डेथ कॉल’ देणारीच ठरली. त्यामुळे लॉक डाऊनमधून सुटका काही होईना. पण म्हणतात ना…..आयुष्यात दुःखं खूप दाटून आली की अश्रूंचा बांध फुटून आपोआप मन हलकं होतं. आता पण असंच काहीसं होईल हा आशावाद आहे. शेवटी रोज आभाळ भरून येतंय…. कुठंतरी ते बरसत असेलच ना..! आज तुमच्या अंगणात तर उद्या माझ्या अंगणात पाऊस येईलच ना…..वर्षभराच्या सगळ्या वेदना, दुःखे धुवून काढायला…..तुमच्याकडे पाऊस पडतोय ना…!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

‘कोरोनाचा जन्म’ हा मुद्दा युद्धाचा की व्यापाराचा..?

संपूर्ण जगाला मृत्यूच्या कराल दाढेत ढकलणाऱ्या 'कोविड 19'ची साथ महामारीच्या रूपाने भेट देणाऱ्या 'कोरोना'चा जन्म चीनच्या वूहान मधील प्रयोगशाळेत मुद्दाम करण्यात आल्याचा आरोप आता अमेरिकेसह सर्व जगच करीत असतांना चीनने मात्र हा आरोप कायम फेटाळूनच लावला आहे. आता अमेरिकेने त्यांच्या गुप्तहेर संघटनेला याचा अहवाल तयार करायला सांगून नव्या वादाला 'तोंड' फोडले आहे. दोन महासत्तांमधील हा वाद आता सम्पूर्ण जगाला महायुद्धाकडे नेईल की जगाच्या विशेषतः भारताच्या बाजारपेठेवर कब्जा मिळविण्यासाठीची ही कुटनीती असेल...हे आता येणारा काळच ठरवेल.
कोरोनाला जन्माला घालणारी चीनच्या वूहान शहरातील हीच ती इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी (डब्ल्यू आय व्ही) प्रयोगशाळा.

कोरोना विषाणूच्या साथीचा रोग जगभर नेमका कसा पसरला ? याबद्दल अजूनही रहस्य कायम असून हा व्हायरस चीनच्या वूहान शहरातील इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी (डब्ल्यू आय व्ही) मधून पहिल्यांदा आढळला हे जगासमोर आले आहे. या लॅब मधील ३ कर्मचारी नोव्हेंबर २०१९ मध्ये आजारी पडले होते. त्यांना उपचारासाठी हॉस्पिटलमध्ये दाखल केल्यानंतर डिसेंबर २०१९ च्या शेवटच्या आठवड्यात चीन प्रशासनाने वूहान शहरात पहिल्यांदाच कोविड 19 च्या संक्रमणाची नोंद केली होती. त्यानंतर ‘त्या’ प्रयोगशाळेतच ‘व्हायरस’ची निर्मिती करण्यात आली असून हाताळताना कर्मचाऱ्यांच्या गलथानपणामुळे ‘बाधा’ झाल्याचा आरोप पहिल्यांदा अमेरिकेकडूनच करण्यात आला होता. हा आरोप चीन सरकारने तात्काळ फेटाळला होता. या आरोपाबाबत कोणताही ठोस पुरावा अमेरिकेला मिळालेला नव्हता. याबरोबरच त्या पहिल्या तीन बाधित कर्मचाऱ्यांवर कोणती लक्षणे दिसली ? याचा अहवाल देखील चीनने जगासमोर आणला नव्हता. आता या विषाणूच्या उत्पत्ती संदर्भात सिध्दांत मांडण्यासाठी जागतिक आरोग्य संघटना (डब्ल्यू एच ओ) वूहानच्या प्रयोगशाळेतील ‘विषाणू गळती’ संदर्भात संशोधन करू पहात आहे. चिनी शास्त्रज्ञासमवेत तयार केलेल्या प्राथमिक अहवालानुसार हा विषाणू वटवाघूळापासून दुसऱ्या प्राण्याच्या मार्फत माणसांमध्ये संक्रमित झाला या तर्कावर जागतिक आरोग्य संघटना देखील संतुष्ट नाही. चीनने मात्र याविषयावर पडदा टाकण्याची भूमिका पहिल्यापासून घेतली आहे.

आता कोविड 19 ची उत्पत्ती या मुद्द्यावर अमेरिका आणि चीन आमनेसामने येवू पहात आहेत.

प्राण्यांमधून माणसात पसरणाऱ्या विषाणूंमुळे भविष्यातील साथीचे रोग थांबविण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे अशाप्रकारच्या घटनांची शक्यता पूर्णपणे समजून घेणे आणि अश्या घटना पुन्हा होण्यापासून रोखण्यासाठी प्रयत्न करणे या भूमिकेतून जागतिक आरोग्य संघटनेने यावर संशोधनाची गरज व्यक्त केल्यानंतर अमेरिका सरसावली आहे. अमेरिकेच्या माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्याप्रमाणेच नूतन राष्ट्राध्यक्ष जो बायडन यांनी देखील अमेरिकेच्या गुप्तचर संघटनेला याविषयावर माहिती गोळा करण्याचे आदेश देत ९० दिवसांचा कालावधी दिला आहे. आता शास्त्रीय संशोधनासाठी माहिती गोळा करण्याचे आदेश जर गुप्तचर यंत्रणेला दिले जात असतील तर अमेरिकेला नेमके काय हवे आहे ? हा प्रश्न चीनला देखील सतावणारा असाच आहे. अमेरिकेच्या गुप्तचर विभागाचे दावे पूर्णपणे खोटे असून अमेरिका सतत लॅब मधील विषाणू निर्मिती आणि गळती संदर्भात करीत असलेला आरोप हा जगाचे लक्ष विचलित करण्यासाठी करीत असल्याचा आरोप चीन प्रशासनाने केला आहे. कोविड व्हायरसच्या उत्पत्तीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी व्हाईट हाऊसला संपूर्ण ‘डेटा’ हवा आहे. चीन तो डेटा देणार नाही किंवा अमेरिकेच्या गुप्तचर यंत्रणेला तपासासाठी कोणत्याही प्रकारचे सहकार्य करणार नाही. यातूनच आगामीकाळात या दोन्ही महासत्तामध्ये संघर्षाची ठिणगी पडणार आहे. यात मध्य आशिया विशेषतः भारत ओढला जावू शकतो.

नव्या संघर्षाच्या मुद्द्यावर भारत-अमेरिका विरुद्ध चीन असे चित्र निर्माण केले जाईल.

गेल्या काही महिन्यांपासून सीमेवर उचापती करणाऱ्या चीनच्या विरोधात भारतीय जनमत अगोदरच तयार असताना कोविडची उत्पत्ती वूहानच्या प्रयोगशाळेतच झाली असल्याची भूमिका आता भारतीयांना देखील खात्रीची वाटू लागली आहे. त्यामुळेच भारतीय बाजारपेठेत चीनने उत्पादित केलेल्या वस्तूंवर बंदी आणण्याची नवी भूमिका तयार होवू लागली आहे. सीमेवर अतिशय तणावपूर्ण स्थिती निर्माण होत असतानाही भारत सरकारने अद्याप चीन बरोबरच्या ट्रेडिंगवर बंदी घालण्याची भूमिका घेतलेली नाही. चीन सीमेवर कितीही कागाळ्या करीत असला तरी भारताशी तो थेट युद्ध करू शकत नाही. कारण युद्धाचा त्याच्या ट्रेडिंगवर विपरीत परिणाम होवून चीनची अर्थव्यवस्था डळमळू शकते याची चीनला जाणीव आहे. तर या परिस्थितीची अमेरिकेलाही पूर्ण जाणीव आहे. सध्या अमेरिका आपले लष्कर अफगाणिस्तानातून काढून घेण्याच्या तयारीत असले तरी त्याला आशियातून रोवलेला पाय काढायचा नाही. अश्यास्थितीत नव्या संघर्षाला तोंड फोडून पाकिस्तान किंवा भारताच्या हवाई तळांचा ताबा घेत अफगाणिस्तानातील लष्कर हलवायचे ही कुटनीती अमेरिका अवलंबू शकतो. अर्थात कितीही मैत्रीपूर्ण संबंध असले तरी भारत हवाई तळ वापरण्याची अमेरिकेला परवानगी देणार नाही. तेंव्हा भारताला न दुखावता पाकिस्तानवर दबाव टाकण्याची खेळी अमेरिका खेळू शकते. अमेरिकेची ही चाल ओळखूनच चीनने गेल्या दोन-तीन वर्षांपासून पाकिस्तानात आर्थिक गुंतवणूक करीत पाकिस्तानला आपला ‘आश्रित’ बनविण्यास सुरुवात केली आहे. मात्र अर्थव्यवस्था कोलमडलेला पाकिस्तान जो जादा आर्थिक मदत देईल त्याच्या बाजूला झुकू शकतो याची जाणीव झाल्याने चीन आता पाकिस्तानवर विश्वास ठेवू शकणार नाही.

भारतीय बाजारपेठ मिळविण्यासाठीच आता आशियाखंडात युद्धाचे वारे वाहू लागेल.

नुकत्याच काहीकाळासाठी शांत झालेल्या इस्त्रायल आणि पॅलेस्टिन यांच्यातील संघर्षातून जग आता दोन गटात विभागल्याचे स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळेच युद्धखोर असलेल्या महासत्ता आता आशिया खंडावर कुणाचे वर्चस्व ? यासाठी महायुद्धाचा ‘घाट’ घालतील. अर्थात हे युद्ध बॉम्ब वर्षावा बरोबरच ‘ट्रेडिंग’च्या माध्यमातून देखील खेळले जाईल. आपल्या उत्पादनासाठी बाजारपेठ मिळविण्यासाठी महासत्ता वर्चस्वाची कुटनीती खेळत आहेत. आशियात सर्वात मोठी बाजारपेठ म्हणून भारताने आपला दबदबा निर्माण केलेला आहे. वूहानच्या प्रयोगशाळेत कोविड 19 हा विषाणू जन्मला की नाही ? याचा अहवाल तयार करण्याची खेळी हे तर एक निमित्त आहे. खरा हेतू वेगळाच आहे.

कोरोनाचा जन्म या मुद्द्यावर आता अमेरिका आणि चीन संघर्षाच्या उंबरठ्यावर.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

लॉक डाऊन अन भटक्या कुत्रीची प्रसूती….!

नेहमी धटिंगणासारखं दारासमोर आशाळभूतपणे काहीतरी खायला मिळेल म्हणून उभ्या राहणाऱ्या 'त्या' कुत्रीने दोन-चार वेळा माझ्याकडून पेकाटात चार काठ्यांचा मार खाल्लेला होता. तेंव्हापासून मी रात्री उशिरा घरी येत असताना मुद्दाम माझ्यावर भुंकून आपला निषेध नोंदवत असायची. काल मात्र अतिशय दिनवाणी नजरेने माझ्याकडे बघत ती संध्याकाळी अंगणात उभी होती. मी देखील जरा दुर्लक्षच केलं. चांगलं गरोदरपणातील फुगलेलं पोट घेवून ती जिन्याच्या खाली मुक्काम ठोकू पहात होती. लॉक डाऊन मध्ये बिचारी कुठं जाणार..? भटक्यांना स्वतःचे निवाऱ्याचे ठिकाण कुठे असते...?
जिन्याखालीच तिनं पाच पिलांना जन्म दिला…

केवळ भूतदया म्हणूनच मी ‘अडलेल्या’ त्या कुत्रीला काठीने मारून हुसकावले नाही. भटकी असली तरी गरोदर होती म्हणून कदाचित शहाण्या माणसांचे सोकॉल्ड ‘संस्कार’ तिला माहीत असावेत. शिवाय माणसांसाठी पुकारलेल्या ‘लॉक डाऊन’ची तिला अडचण असण्याचं काहीच कारण नव्हतं. तिला कुणी पाळलं नव्हतं. पाळीव असती तर तिच्या गरोदरपणात काळजी घेणारे तिच्या अवती-भवती रेंगाळताना दिसले असते.

या कुत्र्यांचं एक बरं असतं…. माणसांसारखं त्यांना आई-बाप, जात, धर्म कुणी विचारत नाही. नाही म्हणायला प्रदेश विचारत असतील. म्हणूनच एका गल्लीतील भटके कुत्रे चुकून जरी दुसऱ्या गल्लीत गेले तर त्या गल्लीतील कुत्र्यांची टोळी एकजुटीने पिटाळून लावते. त्यामुळे त्यांच्यात ‘प्रदेश’नियम पाळत असावेत असा माझा अभ्यास सांगतो. तर जिन्याखाली आसरा घेतलेल्या ‘त्या’ भटक्या कुत्रीने रात्रीच पाच पिलांना जन्म दिला. सकाळी जाग आल्यावर ‘कु-कु’ आवाजाने माझं जिन्याखाली लक्ष गेलं, तर बाईसाहेब पाच पिलांना जन्म देऊन तिथंच चार पाय ताणून झोपलेल्या दिसल्या.

डोळेही न उघडलेल्या पिलांना भूक लागल्यावर दूध प्यायचं कसं कळत असावं….

परवा लॉक डाऊनमुळे दुकाने बंद असल्याने त्याच्या पाळलेल्या डॉगीसाठी बिस्किटे मिळत नसल्याची तक्रार करत होता. लॉक डाऊनमुळे पाळीव प्राण्यांचे खाण्याचे हाल होत आहेत. त्यांना वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध व्हाव्यात म्हणून ‘अत्यावश्यक’ सेवेत पशुखाद्य आणि उपचार यांचा समावेश केला जावा असं निवेदनही त्याने कलेक्टरला दिले होते. पाळलेल्या ‘डॉगी’साठी त्याने आंदोलनाचा पवित्रा घेतला होता. पण भटक्या कुत्र्यांचं काय..? अगदी भटक्या माणसांसारखंच..! लॉक डाऊनच्या काळात देखील दवाखान्या शिवाय जिन्याखाली प्रसूतीनंतर बाळ-बाळंतीण सुखरूप आहेत.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

कोरोना प्रभावहीन होतोय हा ऋतुबदलाचा फायदा की प्रयत्नांचा…?

दिवसभर ढगाळ वातावरण तयार झाल्याने उष्म्यापासून सुटका होतेय आणि वेळेवर मान्सून येण्याची शक्यता वाढलीय.
  • वातावरणातील बदल आणि कोरोनाच्या प्रभावातील बदल या दोन्हीही घटना २४ मे रोजी घडल्यात.
  • नेहमी तापमानाचे रेकॉर्डब्रेक करणाऱ्या विदर्भात या वर्षी पारा ४२.५ अंशाच्या पुढे सरकला नाही. गतवर्षी ४७.३ अंश सेल्सिअस एव्हढे तापमान नोंदविणाऱ्या विदर्भात यंदा उष्णतेचा पारा घसरला. हा सुखद अनुभव मिळाला तो २४ मे २०२१ या दिवशी.
  • तर कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत महाराष्ट्रात बाधित आणि बळींची आकडेवारी कमालीची घसरली तो दिवस देखील २४ मे २०२१ हाच. महाराष्ट्रात जवळपास १६ ते १८ जिल्ह्यात आणि शहरात २४ मे रोजी कोरोनाचा एकही बळी गेल्याची घटना नोंदविली गेली नाही. हा सुखद अनुभव देखील २४ मे रोजी अनुभवायला मिळाला.

उन्हाळा अनुभवावा तो महाराष्ट्रात असं म्हणतात. विदर्भातील अकोला, अमरावती, नागपूर, चंद्रपूर तर मराठवाड्यातील परभणी, नांदेड, हिंगोली, लातूर, उस्मानाबाद आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील सोलापूर हे जिल्हे म्हणजे उष्णतेचे रेकॉर्डब्रेक तापमान नोंदविणारे जिल्हे म्हणून ओळखले जातात. उष्णता अनुभवायची असेल तर उन्हाळ्यात या जिल्ह्यात मुक्कामाला जावून दाखवा असं गंमतीने म्हंटल्या जातं. थोडक्यात उन्हाळ्यात निसर्गाचा रौद्र अवतार पहायला मिळणारे हे जिल्हे आहेत. गेल्या दहा वर्षांत उत्तरोत्तर तापमानाचा पारा वाढविणाऱ्या या जिल्ह्यात यावर्षी तापमान ४२-४३ अंशाच्या पुढे सरकलेले नाही. हा बदल नेमका कशामुळे झाला असावा ?

उत्तराखंड राज्यातील जोशीमठ तालुक्यात हिमकडा कोसळून ७ फेब्रुवारी २०२१ रोजी मोठी दुर्घटना घडली होती. या घटनेकडे केवळ दुर्घटना म्हणून न पाहता वातावरणातील बदल घडविणारी घटना म्हणून नोंद घेणे आवश्यक आहे. हिमकडा कोसळल्याने बर्फ वितळून नद्यांना महापूर आला होता. मात्र उन्हाळ्याच्या सुरुवातीलाच वातावरणात निर्माण होणाऱ्या गारव्याने उष्णतेच्या पाऱ्याला उसळी मारायची संधी मिळाली नसावी म्हणूनच यंदाच्या उन्हाळ्यात उष्णतेची लाट उसळली नसावी असा एक तर्क मांडल्या जावू शकतो. तर गत सप्ताहात अरबी समुद्रात उसळलेल्या तौक्ते चक्रीवादळ आणि बंगालच्या उपसागरात उसळलेल्या चक्रीवादळामुळे भारतीय उपखंडात या उन्हाळ्यात उसळू पाहणारा उष्णतेचा पारा एकदम घसरला हा एक तर्क असू शकतो. तर कोरोना महामारीमुळे गेल्या दीड वर्षांपासून जगभर वेळोवेळी पुकारलेल्या लॉक डाऊनमुळे वातावरणातील प्रदूषण कमी झाले तसेच ओझोनचा स्तरही वाढला असल्याने यावर्षी जगभरच वातावरणातील बदलामुळे उष्णतेमध्ये फरक पडला असल्याचाही एक तर्क मांडल्या जातो. आता भारतात उष्णतेची लाट आणि कोरोनाची दुसरी लाट दोन्हीही एकाच दिवशी घसरल्याने एकमेकांशी संदर्भ लावण्याची शक्यता अगदीच अतर्क्य ठरू शकणार नाही.

आता भारतातील कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटे बाबत बोलायचे झाल्यास लॉक डाऊनच्या काळात कोरोनाचा प्रतिबंध करण्यासाठी आरोग्य यंत्रणेने सुचविलेले उपाय गंभीरतेने न पाळल्याने कोरोनाची दुसरी लाट उसळली असा एक तर्क मांडला जातो. तर पहिल्या टप्प्यातील कोरोना पेक्षा दुसऱ्या टप्प्यातील कोरोना आपले रूप पालटून अतिवेगाने स्थिरावत असल्याने दुसरी लाट वेगाने उसळली असा ढोबळमानाने तर्क मांडल्या जातो. तर सरकारी यंत्रणा वैद्यकीय सुविधा आणि लसीकरणामध्ये सपशेल अपयशी ठरल्याने भारतात कोरोनाची दुसरी लाट उसळली असाही तर्क मांडला जातो. मात्र गेल्या महिनाभरापासून विशेषतः महाराष्ट्रात कोरोनाचा कहर टिपेला गेलेला असतांना २४ मे रोजीचा आकडेवारीचा अहवाल हा निश्चितच दिलासा देणारा ठरला आहे. एकूणच ‘जादूची कांडी’ फिरावी तसा कोरोनाचा प्रभाव कमी होत नाही तर त्याकरिता होणारे सरकारी यंत्रणेचे प्रयत्न, जनजागृती यामुळेही हा अपेक्षित परिणाम दिसत आहे. बाधित रुग्णांनी गच्च भरलेल्या हॉस्पिटल मधून आता उपचार सुविधा देखील तत्परतेने मिळत आहेत. ऑक्सिजन, रेमडीसीव्हर, वेगवेगळ्या तपासण्या आणि चाचण्या तत्परतेने होवू लागल्या आहेत. लसीकरणालाही येत्या काही दिवसात अपेक्षित वेग मिळेल याची आरोग्ययंत्रणा आणि नागरिकांना देखील खात्री वाटत आहे. एकूणच कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेच्या सुरुवातीला कोसळलेली शासकीय यंत्रणा आता पुन्हा सावरली आहे. एव्हढेच तूर्तास……

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

मृत्यू बघून डोळ्यातील पाणी आटलंय… आता धुवांधार पाऊस हवा…!

आग ओकणाऱ्या सूर्याच्या दाहकतेने करपलेल्या झाडांना पुन्हा पालवी फुटण्यासाठी पावसाचा शिडकावा हवा.

एकीकडे कोविड महामारीने दीड वर्षांपासून थैमान घातलंय. सगळं जग एका जागी थांबलंय. रोजच मृत्यूचा शोक करून डोळे कोरडे पडलेत. डोळ्यातलं पाणी आटलंय…. वातावरणात चहुबाजूंनी उष्णता भरलेली. डोक्यावर आग ओकणारा सूर्य अन तहानलेली व्याकुळ सृष्टी. पाण्याच्या एका थेंबाची प्रतीक्षा करीत पानझडी झालेल्या निष्पर्ण झाडांचे सांगाडे….तीच अवस्था माणसांची. जिथे फक्त उन्हाळा आणि कडक उन्हाळा असे दोनच ऋतू असतात. पावसाच्या आगमनाची खरी प्रतीक्षा तर याच प्रदेशाला असते. दरवर्षी हुलकावणी देत सरासरी पेक्षाही कमी हजेरी लावणाऱ्या पावसाची वाट पहात राहणे हा देखील एक मोसमच म्हंटला पाहिजे. विशेषतः ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेला शेतकरी तर पावसाच्या प्रतीक्षेत आकाशाकडे डोळे लावून बसलेला असतो. कधीतरी परमेश्वराला दया येईल अन तो अगदी वेळेवर जमिनीची अन मनुष्यदेहाची तहान भागविणाऱ्या जलधारांना मुक्तपणे बरसवेल…… टिव्हीतल्या दुपारच्या चर्चासत्राची सुरुवात करताना निवेदिका स्क्रिप्ट वाचत म्हणाली.

कोरोना तर जाणार नाहीय. कधी न कधी तो प्रत्येक शरीराचा ताबा घेऊन पोखरणार आहे. त्याला सोबत घेऊनच जगण्याची सवय करावी लागणार आहे. त्याच्याशी दोनहात करून लवकरच त्याला हरवू सुद्धा पण त्याआधीच पावसाने हरवलं तर…? माणसांनी पापं खूप केलीत म्हणून तर देवाचा प्रकोप होतोय…… टीव्हीवर कुणीतरी भविष्यवेत्ता शापीत वाणी सांगत होता. कोरोना पण देवानेच माणसांना दिलेला शाप आहे म्हणे……माणसं एकमेकांच्या जीवावर उठतील…रक्ताचे पाट वाहतील….सगळीकडे आगीचे गोळे पडतील….वणवा पेटेल ही मागच्यावर्षी केलेली भविष्यवाणी खरी झाली की नाही..?….टिव्हीवरचा तो भविष्यवेत्ता गरजला. समोर बसलेल्या सगळ्या भक्तांनी माना डोलावल्या. आता यंदा पाऊस पण कोपला तर…?

काळ्याशार ढगांनी सूर्याला पण झाकून टाकू देत….पण यंदा पाऊस हवा.

टीव्हीवरच्या त्या चर्चासत्रात भविष्यवेत्त्याची बतावणी खोडून काढणारा एक विज्ञानवादी हस्तक्षेप करीत म्हणाला….यंदा पाऊस अगदी वेळेवर पडणार आहे. दीड वर्षांपासून माणसांकडून होणारं पर्यावरणातील प्रदूषण खूप कमी झालंय… ओझोनचा स्तर पण चांगला झालाय. आता प्रशांत महासागरावर ‘अलनिनो’ची समस्या उद्भवणार नाही. त्यामुळे पावसाची पण प्रतीक्षा करावी लागणार नाही…. चक्रीवादळामुळे देखील पाऊस हुलकावणी देणार नाही….. सरासरीपेक्षा जास्त नाही पडला तरी पाऊस येणार हे नक्की…..उपस्थितांच्या चेहऱ्यावर समाधानाची लकेर उमटवून तो विज्ञानवादी शांत झाला. त्यानंतर टीव्हीवर इस्त्रायल-पॅलेस्टिनी युद्ध आणि जगभरातील कोरोनाच्या बातम्यांचा कडकडाट सुरू झाला….. दिवसभर आग ओकून थकलेला सूर्यही आता अस्ताला चालला होता….!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

भारतीयांची ‘मास्क’ पासून सुटका कधी होणार….?

कायम मुक्त वातावरणात राहू पाहणाऱ्या भारतीयांची निमित्ताने का होईना एखादे ‘बंधन’ पाळताना फार मोठी ‘गोची’ होत असते. कोरोना महामारीच्या निमित्ताने तोंडावर सुरक्षा कवच म्हणून आलेला ‘मास्क’ परिधान करणे आता अगतिकता बनले आहे. जोपर्यंत ‘मास्क’ शिवाय राहण्याचा विषय दुसरा कुणी हाताळत नाही तोपर्यंत नाईलाजाने मास्क बंधन पाळणाऱ्या भारतीयांना आता मात्र मास्क भिरकावून द्यावासा वाटत असून अमेरिकेने ‘मास्क’ भिरकावला मग आमच्या तोंडावरचा मास्क केंव्हा दूर होणार..? ही अगतिकता आता सर्वसामान्य भारतीयांमधून व्यक्त होवू लागली आहे.

अमेरिके पाठोपाठ लसीकरणात वेग घेतलेल्या भारताची मास्क आणि विलगीकरणातून केंव्हा सुटका होणार ? हाच आता प्रश्न उरला आहे.

मुक्त स्वातंत्र्य उपभोगणाऱ्या भारतीयांना मात्र पहिल्यापासूनच अमेरिका, इंग्लंड, फ्रान्स, जपान, जर्मनी या प्रगत देशातील राहणीमानाचे आकर्षण आहे. प्राचीन भारतीय संस्कृती आणि सभ्यतेचे भले जगाला आकर्षण असले तरी भारतातील नव्या शिक्षित आणि अर्धशिक्षित पिढीला पाश्चात्य देशांच्या मुक्त राहणी आणि विचारसरणीचे नेहमीच आकर्षण आहे. त्यांचे अंधानुकरण करीत आपण पाश्चात्य पद्धती स्वीकारण्यात पुढारलेपणा मानतो हेच वास्तव आहे. कोरोना महामारीच्या निमित्ताने हे अंधानुकरण पुन्हा एकदा प्रकर्षाने पुढे आले आहे. आपण इतर बाबतीत भलेही जगाशी स्पर्धा करीत असलो तरी अंधानुकरणाच्या बाबतीत आपण पाश्चात्य देशांकडे नेहमीच आपले मार्गदर्शक म्हणून पहात आलोय. आता देखील या जागतिक महामारीच्या काळात मास्क आणि सोशल डिस्टनसिंग पाळण्याचे अनुकरण आपण त्याच धर्तीवर स्वीकारले आहे. एरव्ही भारत सरकारने आणि भारतीय आरोग्य विभागाने कितीही ओरडून जरी सांगितले असते तरी आपण मास्क आणि सोशल डिस्टनसिंगचे बंधन स्वीकारले असते का ? हा प्रश्न स्वतःलाच विचारला तर त्याचे उत्तर नकारार्थी असेल यात शंका नाही.

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष जो बायडन यांनी लसीकरण पूर्ण झालेल्या नागरिकांची मास्क मुक्त झाल्याची घोषणा केली.

गेल्या दीड वर्षांपासून संपूर्ण जग मास्क, सोशल डिस्टनसिंग आणि लॉक डाऊनच्या विळख्यात सापडलेले असतांना दुसऱ्या आणि तिसऱ्या लाटेच्या तडाख्यात अनेक देश बाधित आणि बळींची आकडेवारी आवाक्यात आणण्यासाठी जीवतोड प्रयत्न करीत असताना अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष बायडन यांनी १४ मे रोजी लसीकरणाचे टप्पे पूर्ण केलेल्या अमेरिकेतील नागरिकांना मास्क मुक्त आणि सोशल डिस्टनसिंग पासून मुक्त करण्याची महत्वपूर्ण घोषणा करीत जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. कोरोना संक्रमणात सर्वाधिक फटका बसलेल्या देशांमध्ये अमेरिका पहिल्या स्थानावर आहे तर ब्राझील दुसऱ्या आणि भारत तिसऱ्या स्थानावर आहे. या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेला बंधमुक्त करीत सामान्य स्थितीकडे घेवून जाण्याचा जो बायडन यांचा हा प्रयत्न जगाचे विशेषतः भारताचे लक्ष वेधून घेणारा ठरला आहे.

कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेला सामोरे जाताना भारताची अवस्था अतिशय विस्कळीत झाली आहे. लस उत्पादनात अग्रेसर म्हणून जगाकडून पाठ थोपटून घेतल्यानंतरची देशांतर्गत प्रतिबंधात्मक उपाय योजना राबविणाऱ्या यंत्रणेची पूर्णतः वाताहत झाल्याचे शोचनीय चित्र निर्माण झाले आहे. जगाला लस पुरविण्याची हिंमत दाखविणाऱ्या भारतामध्ये मात्र लसीकरणाचे तीनतेरा झाले आहेत. लसीकरणाच्या पहिल्या टप्प्यात वयोवृद्ध आणि फ्रंट लाईनवर काम करणाऱ्या कोविड सोल्जरच्या लसीकरणानंतर दुसऱ्या टप्प्यात ४५ वयोगटापुढील नागरिकांना सुरळीत पुरवठ्या अभावी अडखळतच लसीकरणाला सुरुवात झाली. त्यातच सरकारने १८ वर्षे वयोगटापुढील युवकांना देखील लसीकरण करण्याची घोषणा केली. लसनिर्मिती आणि पुरवठा याचे कोणतेही नियोजन न करता केलेली ही घोषणा सरकारच्या अंगलट आली आहे. तशातच अमेरिकेने लसीकरणात वेग घेऊन आता लसीकरण पूर्ण झालेल्या नागरिकांना मास्कमुक्त आणि सोशल डिस्टनसिंग पासून मुक्त करीत देशात सामान्यस्थिती निर्माण करण्याकडे एक पाऊल पुढे टाकले आहे. अमेरिकेत हे घडू शकते मग भारतात का घडत नाही ? याची नाराजी आता सरकारलाच झेलावी लागणार आहे. मात्र अमेरिकेतील नागरिकांनी त्यांच्या सरकारला साथ देत लॉक डाऊन कसोशीने पाळला. मास्क आणि सोशल डिस्टनसिंग कर्तव्यभावनेने पाळले हे भारतीय नागरिक कधीच समजून घेणार नाहीत. अनुकरण प्रिय असणारे भारतीय याबद्दल सरकारलाच दोष देत आहेत हे मात्र खरे..! भारतातील सध्याचा लसीकरणाचा वेग, संभाव्य तिसऱ्या लाटेची भीती आणि बंधमुक्त वातावरणाची अधीरतेने वाट पाहणारे भारतीय पाहता २०२२ हे वर्ष बंधनातच जाईल अशी भीती व्यक्त होत आहे.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

काही ठिकाणी सुडाचे तर काही ठिकाणी वादळाचे काळेकुट्ट ढग…!

चौदा महिन्यांपासून कोरोना महामारीमुळे संपूर्ण जग ‘लॉक डाऊन’ झालेले असताना यहुदी आणि पॅलेस्टिनी यांच्यातील जुन्याच पारंपारिक ‘वादा’ने उसळी घेत अचानक युद्ध छेडत मध्यपूर्व आशिया खंडासह युरोपला देखील चिंतेत टाकले आहे. तर भारतात कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत मनुष्यहानी होवू नये यासाठी शर्थीचे प्रयत्न सुरू असताना अरबी समुद्रात उसळलेल्या ‘तौक्ते’ चक्रीवादळामुळे चिंतेची भर टाकणाऱ्या काळ्याकुट्ट ढगांनी आकाश व्यापून टाकले. भारतासाठी तर ही दोन्ही संकटे अस्वस्थ करणारी अन लादणारी अशीच ठरली आहेत.

उपाययोजना करीत चक्रीवादळाला सामोरे जात असतांनाही न चुकवता येणारी हानी सोसावीच लागली.

अलीकडच्या काळात हवामानाचा अंदाज व्यक्त करणाऱ्या भारतीय वेधशाळेचे अचूक अंदाज व्यक्त होतात ही जेव्हढी जमेची बाजू आहे. तेव्हढीच अश्या नैसर्गिक आपत्तीच्या प्रसंगी सरकारची आपत्ती निवारण कृती दलाचे व्यवस्थापन देखील सक्षम असल्याने यावर्षी चक्रीवादळाच्या तडाख्यातही फार मोठ्या नुकसानीची आणि जीवितहानी झाल्याची आकडेवारी अद्याप समोर आलेली नाही. अर्थात २२ ते २५ बळी आणि शंभरएक बेपत्ता ही चिंतेची बाब आहेच. त्यातही बेपत्ता ही आकडेवारी देखील जिवंत अथवा मृत सापडले नाहीत अशीच समजायची असेल तर बळींची आकडेवारी ही निश्चितच वेदना देणारी अशीच आहे. एकतर कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत भारताचे लाट रोखण्यासाठी जे गतिशील व्यवस्थापन हवे ते नसल्याचे उघड झाले आहे. लसीकरण, औषध पुरवठा, हॉस्पिटलायझेशन यासर्वच पातळीवरचा भोंगळ कारभार चव्हाट्यावर आला आहे. लस निर्मितीमध्ये अग्रेसर ठरलेल्या देशातच लसीकरणाला गती नसल्याने जगासमोर आपण आपल्या कुचकामी व्यवस्थापन कौशल्याचे ‘लक्तरे’ दाखवत आहोत याच तरी प्रशासकीय यंत्रणेला ‘भान’ राहिले आहे की नाही ? हाच प्रश्न आता उरला आहे. निसर्गानेच एक दयाळूपणा दाखविला. अन्यथा महामारीने कणा मोडलेल्या या देशाच्या व्यवस्थेला चक्रीवादळाने पूर्णतः मोडून टाकले असते. निसर्गाचीच मेहरबानी दुसरे काय !

स्वतःपुरते लसीकरण करून ‘कोरोना’मुक्त झाल्याचा दावा करणारे इस्त्रायल आणि पॅलेस्टाईन हे दोन्हीही देश धार्मिक द्वेषाच्या साथीने पूर्णतः ग्रासलेले आहेत हेच त्यांनी पुन्हा सिद्ध केले आहे. सहा वेळा युद्ध करून इस्त्रायल कडून ‘माती’ खाल्ल्यानंतरही युद्धाची ‘खुमखुमी’ ठेवणाऱ्या पॅलेस्टिनने आता ५७ मुस्लिम देशांना या युद्धात त्यांच्याबाजूने उतरविण्याचा घाट घातलाय. यात धर्मांध मुल्ला-मौलवींच्या हातात सूत्रे असणारे मुस्लिम देशच आगपाखड करताना दिसत आहेत. तर दुसरीकडे सततच्या युद्धातून विस्तार करणाऱ्या इस्रायलच्या युद्धखोर सरकारला बलाढ्य देशांचा पाठिंबा मिळतोय. अर्थात ज्या बलाढ्य देशांनी गेल्या काही वर्षात मुस्लिम दहशतवादी हल्ले सहन केले आहेत असे देश इस्त्रायलच्या पाठीशी उभे राहतील हे न समजण्या इतकी ‘मुस्लिम युनियन’ देखील दूधखुळी नाही. शिवाय बोटावर मोजता येतील अशा चार-पाच देशांव्यतिरिक्त मुस्लिम देशात मजबूत अर्थकारण असणारे देश देखील नाहीत. केवळ धर्मांधतेवर देश चालवत स्वतःची ‘युद्धखोरी’ महत्वाकांक्षा जगावर लादण्याच्या वृत्तीने आता जगालाच महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर आणून सोडले आहे. स्वतःला मानवतावादी आणि लोकशाहीवादी समजणाऱ्या इस्त्रायलने देखील आपण ‘यहुदी’ असल्याचा अहंभाव जपत शेजारच्या मुस्लिम देशांना नेहमीच युद्धखोर ठेवण्यासाठी चिथावणी दिली आहे. धर्मांध मुस्लिम सत्ताधीशांनी ‘यहुदी’चे समूळ उच्चाटन करण्याची स्वप्ने जशी कुरवाळली आहेत. तशीच भूभागावर हक्क सांगत विस्तारवादाची स्वप्ने इस्त्रायल कुरवाळत आला आहे. त्यामुळे विस्तारवादी भूमिका मांडणारे बलाढ्य देश इस्त्रायलच्या बाजूने उभे राहिले तर त्यात नवल ते कोणते ?

प्रत्युत्तरादाखल इस्रायलने गाझा पट्टीत बॉम्ब वर्षाव करून पार चाळणी करून टाकली.

या एका अर्थाने धार्मिक लढ्यात भारतासारखा सार्वभौम लोकशाहीवादी देश कुणाच्याच बाजूने ठामपणे उभा राहू शकणार नाही. म्हणूनच या युद्धाने भारताला परराष्ट्रसंबंध आणि मानवता यामुद्यावर अडचणीत टाकले आहे. पॅलेस्टाईन सोबत ‘यासर आराफत’ यांच्यापासून असलेले भारताचे संबंध तर तंत्रज्ञान आणि विकसित शस्त्रास्त्रे यातून इस्त्रायल बरोबरचे दृढ झालेले भारताचे नवे संबंध यामुळे भारत कुणा एकाची बाजू घेत आपल्या जागतिक निधर्मी प्रतिमेला धक्का देणार नाही. मात्र शेजारच्या उद्योगी पाकिस्तान आणि चीन या दोन्ही देशांना अडचणीत आणण्यासाठी या पार्श्वभूमीवर गोंधळाची स्थिती निर्माण करणारी भूमिका घेवू शकतो. सध्यातरी हीच भूमिका योग्य ठरणारी असेल. म्हणूनच तो एकाचवेळी इस्त्रायलच्या प्रत्युत्तर देण्याच्या भूमिकेचे समर्थन करत असतानाच गाझा पट्टीत निरपराध नागरिकांचे बळी जात असल्याचा निषेध व्यक्त करत आहे. कदाचित कोरोनाची लहर विसावल्यानंतर काश्मीर प्रश्नावरून पाकिस्तान पुन्हा युध्दखोरीची गरळ ओकू लागला तर….? एकूणच कोरोना महामारीच्या याकाळात जगभरच्या आकाशात काळजी आणि वेदनेचे काळेकुट्ट ढग जमा झालेत हे बाकी खरे…!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

चक्रीवादळ नावाचा ‘इव्हेंट’…!

जेंव्हा तुम्हाला एका संकटाशी मुकाबला करण्यासाठी सुरक्षित करण्याच्या प्रयत्नात बंदिस्त केलं असेल अश्यावेळी तुमच्या जवळपासही न येणाऱ्या संकटाकडे तुम्ही कश्या नजरेने बघाल..? समुद्र किनाऱ्यापासून तीनशे-चारशे किलोमीटर दूर असणाऱ्या पण कोरोनामुळे ‘लॉक डाऊन’मध्ये सुरक्षित असणाऱ्या लोकांनी ‘तौक्ते चक्रीवादळ’ने मांडलेला उच्छाद अन केलेल्या विध्वंसाकडे टीव्हीसमोर बसून ‘चिप्स’ किंवा आवडीची ‘डिश’ चघळत कसे बघत असाल..? थॅंक्यु मीडिया….एव्हढा जीवघेणा पण जिवंत ‘इव्हेंट’ तू आम्हाला बसल्या जागेवर ‘बोअर’ होऊ न देता दाखविलास. संवेदनांचा देखील बाजार मांडता येतो हे अलीकडच्या काळात ग्राहक म्हणून आम्ही मनापासून स्वीकारले आहे.

ज्यांना कधी गुडघाभर पाणी देखील बघायला मिळत नाही, त्यांनी वादळामुळे उसळणाऱ्या लाटा स्क्रीनवर पाहिल्या….

दुसऱ्यांच्या संकटाची किंवा त्यांच्यावर होणाऱ्या आघातांची जाणीव देखील करून द्यावी लागते. एव्हढी संवेदनशून्यता आल्यानंतर संकटांचा देखील ‘इव्हेंट’ बनतो. हे जसे माध्यमांना माहिती झालंय तसेच ते दूर अंतरावर असलेल्या बघ्यांना देखील माहीत आहे. एकसारखे संकटे झेलणाऱ्याची संवेदना बोथट होते. हाच अनुभव यानिमित्ताने दिसून आला. सतत चौदा महिन्यांपासून कोरोना महामारीच्या संक्रमणापासून बचाव करण्यासाठी ‘लॉक डाऊन’ नावाची खुल्या कारागृहाची शिक्षा भोगणाऱ्या नागरिकांची यापेक्षा वेगळी अवस्था कोणती असणार ? रोज मृत्युमुखी पडणारे आप्तस्वकीय, ओळखीचे, जवळपासचे, शेजारचे बघण्याची सवय झालेल्या मेंदूला आता दुसऱ्याच्या दुःखाची, वेदनेची, संकटाची जाणीव अस्वस्थ करेल का…? मला वाटतं वेदनेचा बाजार मांडणाऱ्या माध्यमांना हे माहिती असल्यानेच ते याचा ‘इव्हेंट’ करीत असावेत.

वृत्तपत्र माध्यमात काम करणाऱ्या नव्या पिढीतील पत्रकारांना देखील अगम्य असे अंदाज वर्तविणाऱ्या भारतीय हवामान खात्याची भाषा आता समजायला लागलीय. त्यांचे गणितीय संकेत आणि आलेख दिवसभर उलगडून सांगतांना तोंडातून थुंकीच्या लाटा बाहेर पडताना स्क्रीनवर दिसतात. बहुदा प्रवाही निवेदन हे इव्हेंटची परिणामकारकता वाढविते, हे त्यांच्या ‘बॉस’ने शिकवलेले तंत्र ते उपयोगात आणत असावेत. आपल्या रोजच्या वेदना, दुःख यापासून सुटका करून घेण्यासाठी आम्ही देखील ‘दुसऱ्यांच्या’ वेदनेचा हा इव्हेंट घरात बैठकीत टीव्हीसमोर अगदी सोवळ्यात बसून चविष्ट पदार्थांच्या डिशेस चघळत हा इव्हेंट साजरा करतोय. त्यातल्या त्यात जीवितहानी होतेय का ? अनोळखी असलेल्या माणसांची देखील वित्तहानी किती होतेय ? याची आकडेमोड करीत आपल्यापेक्षा त्यांचे दुःख, वेदना आणि नुकसान जास्त आहे का याची मनोमन तपासणी करतोय. कारण हे चक्रीवादळ थांबणार आहे, नंतर या वादळग्रस्त लोकांना मदतीचा ओघ सुरू होईल. तेंव्हा आमच्याकडे दुर्लक्ष झाले तर….?

आमच्या देशात माध्यमांपेक्षाही राजकारणी लोक जास्त सतर्क आणि नाटकी आहेत. त्यांना सतत अश्या घटनांची प्रतिक्षाच असते. लोकांची विकासकामे करण्यापेक्षा लोक अडचणीत कसे सापडलेत याचा देखावा निर्माण करीत आपण मदतीसाठी कसे धावून गेलो याचे नाट्य ते बेमालूमपणे साकारतात. नव्हे त्यांचे ते आद्य कर्तव्यच बनले आहे. त्यामुळे दरवर्षी येणाऱ्या चक्रीवादळाला सरावलेल्या लोकांना (मच्छीमार, कोळीबंधु) हे या संकटातून सहजतेने बाहेर पडतील पण समुद्र किनाऱ्यापासून तीनशे-चारशे किलोमीटर अंतरावर आता राजकीय चक्रीवादळाचा ‘तडाखा बसायला सुरुवात होईल. मदतीवरून उसळणाऱ्या आरोपांच्या गोलाकार लाटांमध्ये सत्तेच्या खुर्चीला धक्के बसायला सुरुवात होईल. लॉक डाऊनमुळे घरात रिकामे बसलेल्या आमच्या सारख्या नागरिकांना आता पुढच्या ‘इव्हेंट’ची स्पेशल डिश यातूनच मिळणार आहे. खरंय ना…!

:-मुकुंद मधुकर हिंगणे.

तौक्ते चक्रीवादळ, कोरोनाचं थैमान आणि बटरफ्लाय इफेक्ट…..!

एकीकडे भारतात कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेने थैमान घातले असतानाच दुसरीकडे अरबी समुद्रात उसळलेले तौक्ते चक्रीवादळ हे भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर किती नुकसानकारक ठरेल याची चिंता वाढवीत आहे. या दोन्ही घटनांमध्ये साम्य असणारी एक गोष्ट आहे, ती म्हणजे ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’…प्रसिद्ध गणितज्ञ आणि हवामान शास्त्रज्ञ एडवर्ड लॉरेन्झ यांचा हवामानशास्त्रात वापरला जाणारा ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ हा सिध्दांत. काय सांगतो हा सिध्दांत..?

बटरफ्लाय इफेक्ट ही संकल्पना हवामानशास्त्रात अतिशय प्रसिद्ध आहे. या संकल्पनेनुसार फुलपाखराच्या पंख फडकाविण्याच्या एका छोट्याशा कृतीने जगात त्सुनामी निर्माण होवू शकते. ज्वालामुखीचे उद्रेक होवू शकतात. थोडक्यात आत्ता क्षुल्लक वाटणारी एखादी घटना पुढे जाऊन रौद्ररूप धारण करीत खूप जास्त मोठा परिणाम घडवून आणू शकते. या सिध्दांतामुळे हवामानाचा अंदाज घेणाऱ्या जुन्या पद्धती मोडीत निघाल्याने आज हवामानातील होणाऱ्या बारीक बदलांची तत्परतेने दखल घेतल्याने माणूस चक्रीवादळ, त्सुनामी सारख्या मोठ्या आपत्तीपासून स्वतःला वाचवू शकतो. किंबहुना होणारे मोठे नुकसान टाळू शकतो. हीच थेअरी आपण कोरोनाच्या पहिल्या लाटेच्यावेळी प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून काटेकोरपणे पाळली असती तर…?

फुलपाखराच्या पंख फडफडविण्यामुळे अमेझॉनच्या जंगलात ‘वणवा’ भडकला ही अतिशयोक्ती पूर्ण गोष्ट हवं तर तिला ‘दंतकथा’ म्हणूयात. या गोष्टी वरूनच एडवर्ड लॉरेन्झ याला हा सिध्दांत सुचला असाही लोकप्रवाद आहे. एडवर्ड लॉरेन्झ यांनी १९५० च्या दशकात हवामानाचा अचूक अंदाज घेण्यासाठी एक साधन शोधले. कारण त्यांना हवामानाचा अंदाज व्यक्त करणारे रेषात्मक मॉडेल कुचकामी असल्याचे लक्षात आले होते. त्यांनी शोधलेल्या या छोट्या बदलामुळे हवामान परीक्षण आणि निरीक्षणात अचूकता येण्यास मदत झाली. फुलपाखराच्या पंख फडफडविण्याने जंगलात वादळ निर्माण होवून आग भडकू शकत नाही हे सत्य असले तरी प्रक्रियेच्या सुरुवातीपासून लहान-लहान बदल घडविले तर त्यातून मोठे बदल घडू शकतात. फुलपाखरामध्ये लहान बदल घडविण्याची क्षमता असते. हेच सांगणारा ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ हा सिध्दांत आहे.

कितीही आवाहन केले, दंडात्मक कारवाई केली तरी आपण ‘मास्क’ वापरण्याला प्राधान्य देत नाहीय…..

आता एडवर्ड लॉरेन्झ यांच्या ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ या सिध्दांताचा कोरोनाशी काय संबंध ? असा विचार आपल्या मनात येणे स्वाभाविक आहे. कोरोनाच्या प्रतिबंधासाठी सतत स्वच्छता पाळणे, सुरक्षित अंतर ठेवणे आणि तोंडावर ‘मास्क’ परिधान करणे हे अतिशय छोटे पण शक्य असणारे बदल आपण आजही पूर्णतः अंगिकारले नाहीत. आजही आपण छोट्या छोट्या गरजेच्या नसलेल्या गोष्टींसाठी बाजारात, दुकानासमोर, सार्वजनिक ठिकाणी विनाकारण गर्दी करतो. अश्यास्थितीत कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत होणाऱ्या बाधितांची आणि मृतांची आकडेवारी ही वादळी अशीच आहे. त्यातही आपण लसीकरणाच्या प्रतीक्षेत आहोत. भारतासारख्या १३० कोटी लोकसंख्या असलेल्या देशात प्राधान्यक्रम देतानाही यंत्रणा कोलमडते. अश्यावेळी आपण ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ या सिध्दांतानुसार कोरोनाशी मुकाबला केला तर निदान ईथुनपुढे तरी होणारी मनुष्यहानी आपण टाळू शकतो. बाकी अरबी समुद्रात आलेल्या चक्रीवादळापासून बचावासाठी यंत्रणा आधीच ‘अलर्ट’ झाली आहे. दरवर्षीच याकाळात चक्रीवादळे येत असतात. पण कोरोनाच्या लाटेपासून बचावाची दक्षता आपण घेणार नाही का…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

‘मृत्यूभया’चा बाजार महागाईची वाढ करतोय का…?

जन्म ही जशी नैसर्गिक कृती आहे, तसाच मृत्यू देखील नैसर्गिकच आहे. मात्र मृत्यूचे निर्माण होणारे किंवा मुद्दामहून निर्माण केले जाणारे 'भय' हे नैसर्गिक असूच शकत नाही. गेल्या चौदा महिन्यांपासून कोरोना महामारीच्या परिणामांना तोंड देताना जो मृत्यूच्या भयाचा बाजार फुलला आहे त्याचा अर्थकारणावर विपरीत परिणाम होवून महागाईवाढीच्या दिशेने तर आपण चाललो नाहीत ना...?
गिरणगाव म्हणून ओळखले जाणारे माझे शहर आता बदलाच्या उंबरठ्यावर आहे…….

मी राहतो ते सोलापूर शहर (महाराष्ट्र राज्य) हे साधारणतः दहा-बारा लाख लोकवस्तीचे जिल्ह्याचे ठिकाण आहे. पूर्वी सूत मिल जोमात चालत होत्या, त्यामुळे कामगारांच्या चाळींनी गच्च भरलेले ‘गिरणगाव’ म्हणून या शहराची ओळख होती. आता चाळींच्या ठिकाणी बंगले, अपार्टमेंट उभारले आहेत. बरीच स्थित्यंतरे होत शहर बदलू लागले आहे. पण अजून पूर्ण विकसित या व्याख्येत हे शहर बसत नाही. बदलाच्या उंबरठ्यावर असणाऱ्या या शहरात वेगवेगळ्या दडपणाचे मनोविकार अगोदरपासूनच जडलेले आहेत. त्यात आता कोरोना महामारीमुळे मृत्यूच्या भयाचा मनोविकार (फोबिया) आकार घेत आहे. माझे मित्र मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. नितीन भोगे यांना याबाबत विचारले तर ते म्हणाले की, बदलणाऱ्या या शहरात भौतिक चंगळवाद वाढतोय. कोरोना महामारीच्या असुरक्षिततेच्या वातावरणात मरण्यापूर्वी जगून घेण्याचा चंगळवाद वाढतोय. यातूनच मृत्यूचे भय (fear of death) हा फोबिया आकाराला येतोय.

बेचैनी किंवा विनाकारण मृत्यूच्या भीतीने हा फोबिया सर्वसामान्यपणे प्रत्येकाच्याच मनात आकाराला येतोय. मग मृत्यूच्या अगोदर जगून घ्यायला काय हरकत आहे म्हणून चंगळवाद वाढतोय. अगदी ऐंशीच्या दशकात अमेरिकेचे ‘स्काय लॅब’ कोसळण्याच्यावेळी याच ‘फोबिया’ने चंगळवाद वाढवला होता. आताही तेच दिसून येतंय. महामारीच्या सोबत मृत्यूची आलेली भीती ही जरी नैसर्गिक असली तरी ती नियंत्रित ठेवण्यासाठीचे जे प्रयत्न व्हायला हवेत ते झालेले दिसत नाहीत. त्यामुळेच लोक आता सततच्या ‘लॉक डाऊन’च्या सत्रामुळे सैरभैर झालेले दिसत आहेत. लस तयार होईपर्यंतची भीती आता लस तयार झाल्यानंतरही लसीकरणातील अनियमिततेमुळे अधिक पटीने वाढली आहे.

पहाटेपासून खरेदीसाठी स्टोअर समोर रांगा लागण्याचे प्रमाण केवळ अस्थिरतेच्या वातावरणातून निर्माण झाले आहे.

काल सकाळी माझा मित्र नौशाद शेख यांच्यासोबत गावात कामानिमित्त कार मधून जात असताना सहज मॉल कडे लक्ष गेले. सकाळी ७ वाजता उसळलेली गर्दी पाहिली….’यांना काय म्हणायचं ?’ सहजच पुटपुटलो. तेंव्हा कार चालवीत असलेला मित्राचा मुलगा साहिल म्हणाला, अंकल तुम्हाला माहिती आहे का ? गेल्या चौदा महिन्यांपासून ‘लॉक डाऊन’मुळे सर्व व्यापार-उद्योग बंद असतांना सर्वाधिक व्यवसाय हा जीवनावश्यक वस्तूंच्या विक्रीचा झाला आहे. गेल्या पाच वर्षात जेव्हढा नफा या व्यवसायात कमावला नव्हता त्यापेक्षा कैक पटीने अधिक नफा या लॉक डाऊनच्या काळात या व्यावसायिकांनी कमावला आहे. आता मला सांगा अंकल, उत्पादन शून्य टक्क्यांवर असताना गरजेपेक्षा अधिक मागणी आणि पुरवठा केला गेला तर बाजारात साठवणूक केलेली गोदामे रिकामी होतील. तरीही मागणी वाढतच जाणार आहे. मग काळाबाजार आणि पर्यायाने दरवाढ ही होत जाणार आहे. मरणाच्या भीतीने जगून घेण्याच्या या शर्यतीत आगामीकाळात आपल्याला महागाईला तोंड द्यावे लागणार आहे. मी निरुत्तर असतांनाच कार पुढे सरकत होती. मरणाची भीती डोळ्यात साठवत चंगळवादासाठी प्रतिबंधाचे आदेश झुगारून घराबाहेर पडलेली गर्दी कारच्या काचेतूनही अंगावर येत असल्याचा भास होत होता.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

महामारीत अन्नदानाचे पवित्र कार्य करणारा निर्धन योद्धा…!

सोमनाथ मधुकर माशाळ

कोरोना महामारीच्या पहिल्या लाटेच्या वेळी म्हणजे मार्च २०२० नंतर लॉक डाऊनमुळे उपासमार होणाऱ्या गोरगरीब आणि मजूर,परराज्यातील मजूर, स्थलांतरितांच्या मदतीसाठी अनेक उद्योजक, कारखानदार, व्यापारी, गर्भश्रीमंत, करोडपती कलावंत मदतीसाठी धावून आले. माध्यमांनी देखील त्यांना चांगलीच प्रसिद्धी दिली. मात्र कोरोनाच्या सध्याच्या दुसऱ्या लाटेवेळी हे सगळे ‘दानशूर’ थकलेले असतांना गरीबवर्गातीलच काही तरुण मुले आपल्या उदरनिर्वाहाची ‘पुंजी’ याकामी खर्च करीत मानवतेची सेवा करताना अनेक ठिकाणी दिसत आहेत. त्यातीलच एक उदाहरण म्हणजे सोलापूर शहरातील सलगरवस्ती भागात राहणारा सोमनाथ मधुकर माशाळ हा तरुण.

दररोज छत्रपती शिवाजी महाराज सर्वोपचार रुग्णालयात (सिव्हिल हॉस्पिटल) दाखल झालेल्या रुग्ण आणि त्यांच्या सोबत आलेल्यांना ‘खिचडी’ वाटप करताना….

सोमनाथ माशाळ हा कुणी धनाढ्य कुटुंबातून आलेला तरुण नाही. सलगरवस्ती सारख्या वस्तीत राहणारा अंगमेहनतीचे काम करून कुटुंबाचा चरितार्थ चालवणारा तिशीतील तरुण आहे. सोमनाथ हा दिव्यमराठी या सोलापूरच्या वृत्तपत्र कार्यालयात ‘माळी’ या पदावर काम करणारा सेवक आहे. गत महिन्यात एकेदिवशी कार्यालयातून घरी जात असतांना सातरस्ता चौकात त्याला एक चार-पाच लोकांचा घोळका रस्त्यावरून येणाऱ्या-जाणाऱ्या लोकांना विनवण्या करताना दिसला. सुरुवातीला चौकात उभारणारे भिकारी असतील असे समजून त्याने दुर्लक्ष केले. मात्र नंतर बारकाईने बघितल्यावर तो सुन्न झाला. तो घोळका हात पसरून पैश्याची भीक मागत नव्हता. तर ‘आम्हाला काहीतरी खायला द्या’ अशी येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रत्येकाला विनवणी करीत होता. हे दृश्य पाहून हेलावलेल्या सोमनाथ माशाळने अश्या गरजूंना काहीतरी मदत करायची ! असा निर्धार केला. जवळ पैसे नाहीत. तरी मित्रांच्या मदतीने चार-पाच हजार रुपये पगार झाल्यावर परत देण्याच्या बोलीवर उसने घेतले. अन दि. १ मे या महाराष्ट्रदिनी अन्नदानाची ‘खिचडी’ प्रत्यक्षात शिजायला सुरुवात झाली.

सोमनाथ माशाळची संवेदनशीलता बघून दिव्यमराठी वृत्तपत्र कार्यालयातील अधिकारी-कर्मचारी, त्याचे गल्लीतील मित्र यथाशक्ती मदत करीत आहेत. कुणी तांदूळ, कुणी डाळ, अगदी तेल-तिखट, मिठापासून पौष्टिकतेसाठी त्यात मिक्स करण्यात येणाऱ्या ताज्या भाज्या, सोया याची मदत उभारतेय.

सहृदयता, माणुसकीचा झरा जिवंत असेल तर सोमनाथ माशाळ सारखा महिना सहा हजारी पगार कमावणारा देखील दररोज शंभर पोटांची भ्रांत मिटविण्यासाठी धडपड करू शकतो. त्याने सुरू केलेल्या या ‘अग्निहोत्रा’त कुणाला आपल्या मदतीच्या समिधा टाकायच्या असतील तर त्याला या मोबाईल क्रमांक 7798033325 वर संपर्क साधून आपली ऐच्छिक मदत करावी.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

पंढरपूरच्या दोनशे वर्षांपूर्वीच्या ‘बाजीराव’ विहिरीच्या निमित्ताने….!

पंढरपूर येथे १८११ च्या दरम्यान दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांनी बांधलेली अध्यात्मिक विसाव्याचे केंद्र ठरलेली हीच ती बाजीराव विहीर.
  • सामान्यतः इतिहासकालीन म्हणजेच साधारणतः दोनशे ते साडेतीनशे वर्षांपूर्वीची बांधकामे आपल्याला नेहमीच आकर्षित करतात.
  • त्यातही जी आजही सुस्थितीत आहेत त्याबद्दल आपल्या ‘अस्मिता’ही तीव्र असतात. मात्र त्या कालानुरूप नैमित्तिक असतात. ठराविक वेळेलाच त्याबद्दल आपण खूप संवेदनशील होतो.
  • पंढरपूर-पुणे रोडवरील पंढरपूर पासून १० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या वाखरी येथील ‘बाजीराव’ विहिरीबाबत देखील आपली संवेदना अशीच आहे.
  • अर्थात ही विहीर एक उदाहरणच…इतिहासाची साक्ष आणि प्रेरणादायी ठरणाऱ्या अनेक वास्तू, गड किल्ले, विहिरी आज कोणत्या अवस्थेत आहेत ?
  • बाजीराव विहीर ही फक्त ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झालेली विहीर नसून महाराष्ट्राचे आणि वारकरी संप्रदायाचे आराध्यदैवत असणाऱ्या श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या भेटीसाठी आषाढी एकादशीला लाखोंच्या संख्येने पायी चालत येणाऱ्या भक्तांच्या विसाव्याचे ठिकाण म्हणून या विहिरीला एक आगळे महत्व प्राप्त झाले आहे.
  • गेल्या दोनशे वर्षाहून अधिक काळापासून या बाजीराव विहिरीच्या ठिकाणी आषाढी एकादशीला श्री संत ज्ञानेश्वर माऊलींच्या पालखीचे शेवटचे उभे गोल रिंगण होते. अशी आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेली ही बाजीराव विहीर आहे.
उभ्या गोल रिंगण सोहळ्यासाठी दरवर्षी जमणारी वारकऱ्यांची लाखोंची गर्दी यावेळी कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर होवू शकली नाही.

कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर एप्रिल २०२० पासून सातत्याने सुरू असलेल्या ‘लॉक डाऊन’च्या अंमलबजावणीत कोरोना प्रतिबंधात्मक उपाय योजना म्हणून गर्दी टाळण्यासाठी श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर सर्वसामान्यांना दर्शनासाठी बंद करण्यात आले. याबरोबरच वर्षातील चार एकादशीनिमित्त भरणारा उत्सव सार्वजनिकरित्या साजरा करण्यास मनाई केल्याने आषाढी-कार्तिकी एकादशीला पालखी-दिंड्यासह लाखोंच्या संख्येने वारकरी पंढरपूरला येवू शकले नाहीत. त्यामुळे या महामारीमुळे गेल्या दोनशे वर्षात पहिल्यांदाच बाजीराव विहिरीजवळ वारकरी भक्त विसाव्याला थांबले नाहीत. पहिल्यांदाच वाखरी जवळील या बाजीराव विहिरीचा परिसर पहिल्यांदाच लाखोंच्या संख्येतील वारकऱ्यांच्या गर्दीशिवाय निर्मनुष्य झालेला पहायला मिळाला.

श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या पूजेकरिता लागणाऱ्या फुलांची आणि तुळशीची कायमस्वरूपी तजवीज करण्यासाठी दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याने देवस्थानाला ही बाजीराव विहीर बांधून दिली तसेच विहिरीभोवतीची १५ बिघा जमीनही घेऊन दिली. हा उल्लेख पेशवेकालीन दफ्तरात सापडतो. दरम्यान लॉक डाऊनच्या काळातच राष्ट्रीय महामार्ग रुंदीकरणात ही विहीर पाडण्याचा विचार सुरू असल्यावरून वारकरी मंडळांनी आवाज उठविल्यानंतर बाजीराव विहीर परत चर्चेत आली. अखेर शासनाने आपला विचार मागे घेतला असला तरी यानिमित्ताने जगातील पर्यटकांना आकर्षित करणारा महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन कालखंडातील ऐतिहासिक वारसा आपण जपणार आहोत की नाही हा प्रश्न इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकांना पडला आहे. सध्या कोरोना महामारीच्या विळख्यातून सुटका करण्याला प्राधान्य असल्याने हा विषय तूर्त तरी शांत आहे.
उभ्या गोल रिंगणात मानाचे अश्व पळविताना.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

असहाय्य करणारी ‘भूक’ कोरोनाला घाबरेल काय…?

कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर गेल्या १४ महिन्यांपासून ‘लॉक डाऊन’मुळे होणारी उपासमार आता सहनशक्तीच्या पलीकडे गेली आहे. अजूनही पगारदार नोकरदारवर्ग महिनाभर पुरेल एव्हढा अन्नधान्याचा साठा करून सरकारने पुकारलेल्या ‘लॉक डाऊन’ला केवळ मरणाच्या भीतीने पाठिंबा दाखवीत निमूटपणे बंदिस्त जीवन जगतोय. पण ज्यांचं हातावर पोट आहे, दिवसभरात कमाई केली तरच संध्याकाळी ज्यांच्या घरात अन्न शिजू शकते अश्या दरिद्री लोकांनी हे लॉक डाऊनमधील बंदिस्त जीवन कसे जगायचे ? मानवतेच्या दृष्टिकोनातून त्यांना अर्धपोटी जगता येईल एव्हढा शिधापुरवठा करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्था, उदारमतवादी श्रीमंत माणसे देखील आता थकली आहेत. आता त्यांच्यावरच कर्जबाजारी होण्याची वेळ आली आहे. कोरोना महामारीच्या सोबतच आता भुकेची महामारी सुरू होईल की काय ? अशी भीती निर्माण झाली आहे. आभाळच फाटलंय तिथं ठिगळ कुठे कुठे लावणार..?

शिथिलतेच्या काळात भल्या पहाटे साडेपाच वाजल्यापासून मॉल समोर खरेदीसाठी रांगा लागत आहेत.

एकीकडे मोलमजुरी करणाऱ्या श्रमिक कष्टकरी वर्गाची उपासमार होत असतानाच पगारदार असणारा मध्यमवर्ग आणी लघु व्यापारी वर्ग देखील गेल्या १४ महिन्यांच्या लॉक डाऊनमुळे आर्थिकदृष्ट्या अर्धमेला झाला आहे. उद्योगधंदे, दुकाने, व्यापार सतत बंद असल्याने या वर्गाचे देखील कंबरडे मोडले आहे. आता कुटुंबाला पुरेल एव्हढा किराणा माल भरण्यासाठी ते देखील शिथिलतेच्या काळात पहाटेपासून मॉल समोर रांगा लावताना दिसत आहेत. कर्फ्यु मध्ये जराशी शिथिलता आली की गरजेच्या वस्तू खरेदी करण्यासाठी बाजारात अनियंत्रित अशी गर्दी होतेय. हीच गर्दी पुढे कोरोनाचा ‘वाहक’ झालेली असते. टेस्टचे प्रमाण वाढवले की लगेचच कोरोना बाधितांचा आकडा वाढलेला दिसतोय. मग सरकारी यंत्रणा तणावात आल्या की पुन्हा अनिश्चित काळासाठी ‘लॉक डाऊन’ किंवा ‘कर्फ्यु’ची अंमलबजावणी करण्यात येते. परिणामशून्य नियोजनामुळे जनतेचा ठिकठिकाणी ‘उद्रेक’ होताना दिसतो. यातूनच सरकारवर अविश्वास दाखवत सर्वसामान्यांकडून कायदा मोडण्याच्या घटना घडत आहेत.

लॉक डाऊन सुरू होणार म्हंटलं की भाजीमंडईत खरेदीसाठी अशी झुंबड उडतेय.

कमीतकमी गरजा ठेवून जगायचं ताळेबंद आराखडा कितीही आखला तरी तो फक्त कागदावरच राहतोय. अनावश्यक चैन टाळून दोन वेळेचं पोट भरेल एव्हढं अन्न शिजवायचे ठरवले तरी भारतीय आहार पद्धतीनुसार जेवणासाठी ताटात किमान एकतरी ‘भाजी’ असावी हीच सामान्य अपेक्षा असते. त्यानुसार कर्फ्यु शिथिल झाला की किमान चार-पाच दिवस पुरेल एव्हढी भाजी खरेदी करण्यासाठी नागरिकांची भाजी मंडईत ‘गर्दी’ उसळते. बघता-बघता गर्दी एव्हढी होते की विक्रेता, बंदोबस्तासाठी असलेले पोलीस यांचं नियोजन कोसळते. मग हीच ‘गर्दी’ पुन्हा एकदा कोरोनाची ‘वाहक’ बनते. आता त्यात पुन्हा ‘लसीकरणासाठी’ जमणाऱ्या गर्दीची भर पडत आहे. लसीकरणासाठी पुरविण्यात येणाऱ्या कोविशील्ड आणि कोव्हाक्सीन लसीचा पुरवठा नियमित होत नसल्याने दररोज लसीकरण केंद्राच्या आवारात नोंदणीधारकांची ‘गर्दी’ होतेय. गर्दी होवू नये म्हणून सरकार ज्या-ज्या उपाययोजना करीत आहे. त्याच्या अंमलबजावणीतच ‘गर्दी’ होताना दिसत आहे. एकतर परिणामशून्य उपाययोजना आणि कालावधीची निश्चितता नसल्याने नागरिक हैराण झाले आहेत. त्यातच पोटात उसळणारी भूक आता मरणाच्या भीती पलीकडे पोहोचली आहे. डोळ्यात ‘मरण’ साठवलेल्या गिधाडांसारखा माणसांचा ‘घोळका’ हवी ती वस्तू मिळविण्यासाठी तुटून पडताना दिसत आहे.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

आई म्हणजे ममता, प्रेम अन वात्सल्य…!

घे जन्म तू फिरोनी येईन मी ही पोटी , खोटी ठरो न देवा ही एक आस मोठी…प्रेमास्वरूप आई, वात्सल्यसिंधु आई

जगात एकच नातं चिरंतन मानल्या जातं…ते म्हणजे आई ! इतर सगळी नाती ही माणूस स्वतःभोवती व्यवहारातून निर्माण करीत जातो. अनेक देश, अनेक प्रांत, अनेक धर्म, अनेक जाती,अनेक भाषा असल्या तरी आईचा देश, प्रांत, धर्म, जात आणि भाषा एकच असते. ती म्हणजे….. ममता, प्रेम, वात्सल्य !

आई जवळ असेल तर तो जगातला सर्वात भाग्यवान समजल्या जातो. तो वर्षातून फक्त एकदाच नाही तर रोज ‘मदर्स डे’ साजरा करीत असतो. काही कारणास्तव आईपासून शरीराने दूर असेल तरी रोज तिच्या आठवणीने तो ‘मदर्स डे’ साजरा करीत असतो. पण आई शरीराने जिवंत नसेल, कायमचीच ‘फोटोफ्रेम’ मध्ये रहायला गेली असेल तर….? विरहाच्या व्याकुळतेने तो ‘मदर्स डे’ कसा साजरा करीत असेल बरं..! आई जवळ असेल तर एकप्रकारची आश्वासकता असते. ती दूर असली तरीपण तिचे चैतन्य, तिची सदभावना कायम आपल्या सोबत असते. अन तिचे देहरूपी अस्तित्वच लुप्त झालेले असेल तर……तिने केलेल्या संस्कारातून तिचे अस्तित्व आपल्या सोबत असते. ‘आई’ ही फक्त व्यक्ती नाही, ती नुसतंच पवित्र नातं नाही तर आई हे वात्सल्याचं अजब प्रेमळ रसायन असते. ती आपल्याला नुसता जन्मच देत नाही तर प्रेमाची ऊब देत संस्काराच्या सुरक्षित कवचामधून ती आपलं आयुष्य फुलविते.

गेल्या दोन वर्षांपासून कोरोना महामारीने कोट्यवधी जीवांचे बळी घेतलेत. त्यात जसे अनेक मातांची बालके बळी पडली तसेच अनेक बालकांच्या मातांचाही बळी गेला आहे. रोज सर्वत्र मृत्यूचे तांडवनृत्य सुरू आहे. अश्या भयग्रस्त आणि अशाश्वत वातावरणात एकच विश्वासाचा आधार….तो म्हणजे….आई..! मग ती फोटोफ्रेम मध्ये कायमची रहायला गेलेली असेल तरी पण….हॅपी मदर्स डे..!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.