हे असं किती दिवस चालणार…?

हा प्रश्न फक्त माझ्यापुरता किंवा माझ्या शहरापुरता मर्यादित नाही. प्रत्येक देशातील नागरिकांच्या व्यवहार्य जीवनमानाचा प्रश्न आहे. कोरोनाला प्रतिबंध करायला मार्ग सापडत नाही, तो ‘स्प्रेड’ होवू नये म्हणून ‘लॉक डाऊन’ करायचे ही तात्पुरती उपाययोजना आणखी किती दिवस, किती महिने, किती वर्षे अंमलात आणणार…? लॉक डाऊनमध्ये शिथिलता दिली की लोकांची गर्दी होणार…मग पुन्हा कोरोनाचे संक्रमण वाढणार. एका अनामिक दडपणाखाली जगणाऱ्या नागरिकांना मोकळा श्वास कधी मिळणार ? सर्वात महत्वाचे घरात बंदिस्त केलेल्या नागरिकांना जगावायचे कसे ? औषध सापडत नसेल तर कमीतकमी नुकसान देणारी उपाययोजना तरी शोधा…. शत्रू समोरच येवून उभा ठाकला तर कमीतकमी जीवितहानी सोसून त्याच्यावर हल्ला करायचा हेच युद्धशास्त्र सांगते. रोजच्या जगण्यात अनेक प्रश्न निर्माण होत आहेत. आता त्यावर सर्वसमावेशक उपाय हवा आहे.

भारतातच नव्हे तर संपूर्ण जगात हे लॉक डाऊनचे भयनाट्य मार्च २०१९ पासून सुरू झाले आहे. त्यामुळे सगळे व्यवहार ठप्प झाले आहेत. काम बंद असल्याने रोजगार मिळेनासा झालाय. तर प्रत्येक देशाच्या उत्पादकतेवर परिणाम झालेला आहे. ‘एका बाथरूममध्ये सगळेच नागडेया न्यायाने सगळ्या जगाचीच ही अवस्था आहे हे लॉजिक किती दिवस चालवायचं. परिस्थिती काही न करताच पालटणार नाही. कोणत्याही प्रकारचे नुकसान न होता जीवितहानी न होता हे युद्ध जिंकण्याची देखील शक्यता मावळली आहे. आता सध्या जेव्हढ्या उपाययोजना अंमलात आणल्या जात आहेत. त्यातून फारसं काही साध्य होताना दिसत नाही. उलट एव्हढ्या उपाययोजना अवलंबून देखील मृत्यू हे होतच आहेत. पण मृत्युदर वाढलेला नाही असं म्हणत आपण केवळ आशावाद जागवत आहोत. यापेक्षा वेगळे काही घडत नाही. कोरोना विषाणूचा प्रभाव आपोआप कमी होईल. त्याचा संपर्क झाला नाही तर तो नष्ट होईल. हे प्रत्यक्ष कृतीत आणणे म्हणजे बंदूक रोखलेल्या शत्रूसमोर न जाता बंकर मध्ये लपून बसा असे म्हणण्यासारखे आहे. शत्रू माघारी जाणारच नसेल तर लपून बसण्यापेक्षा त्याच्याशी दोनहात करणे केंव्हाही शहाणपणाचे ठरणार आहे. आपण हे सर्व मृत्यूच्या भीतीने करत आहोत का ? मग सध्या आपल्या सोबत असे किती आजार आणि रोग आहेत ? ज्यामुळे दरवर्षी लाखो लोक मृत्युमुखी पडतात. अपघाती मृत्यूचे प्रमाण किती आहे ? याकडे एकदा नजर वळवून बघा. अपघातात मृत्यू होण्याचे टाळण्यासाठी आपण दळणवळण बंद ठेवू शकतो का ? बरं त्या समस्येवर उपाययोजना करूनही अपघात हे घडतातच. मृत्यू होतातच. हार्ट अटॅक, डायबेटीस, कॅन्सर असे अनेक दुर्धर आजार आहेत ज्यावर चांगल्या दर्जाची ट्रीटमेंट देखील उपलब्ध आहे. पण या आजारातही मृत्यूचे प्रमाण अधिक आहे. पण म्हणून आपण त्यासाठी लॉक डाऊन पाळतो का ? केवळ संसर्गजन्य रोग म्हणूनच जर लॉक डाऊन पाळणार असू तर जगात यापूर्वीही किती साथी आल्या. त्या साथीचा मृत्युदर काय होता ? आणि त्यावेळी लॉक डाऊन सारखी उपाययोजना किती काळ अंमलात आणली ? याचा आता अभ्यास होणे गरजेचे आहे.

बरं सगळं खुले करून आपण मृत्यूला सामोरे जावू म्हणजेच जपानी ‘हाराकीरी’ करू असं मला मुळीच म्हणायचं नाही. ज्यावेळी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करताना आपल्याजवळ कोणत्याही प्रकारची लस उपलब्ध नव्हती. तेंव्हा जनजीवन बंदिस्त ठेवणे हा उपाय योग्य होता. आता कोविड 19 वर लस तयार होवून ती परिणामकारक म्हणून सिद्ध झालेली असतानाही केवळ त्याचे उत्पादन आणि वितरण नियोजित पद्धतीने सरकारला करता येत नाही म्हणूनच पुन्हापुन्हा ‘लॉक डाऊन’चे अस्त्र वापरले जात आहे. हीच वेदना देणारी बाब आहे. कोविशील्ड आणि को वॅक्सिन या लसींच्या उत्पादना बरोबरच बाहेरून देखील लस खरेदी केल्यानंतर मोफत लसीकरणाची सरकारने मोहीम देखील सुरू केली. पण नियोजनाअभावी त्याचा पुरता फज्जा उडाला आहे. रोजच मरण समोर असेल तर माणूस मरणाची देखील चिंता सोडून देतो. आता माणसं घाबरत आहेत ते हॉस्पिटलच्या बिलाला. खासगी हॉस्पिटल मधील उपचार सर्वसामान्यांना परवडणारे नाहीत. सरकारने लॉक डाऊनमुळे होणारे आर्थिक नुकसान टाळण्यासाठी उपचार खर्चावर नियंत्रण आणले. तर सर्वसामान्य माणूस त्याच्या कामाच्या ठिकाणी निर्धास्तपणे जाऊ शकेल. आर्थिक व्यवहारावर परिणाम करणाऱ्या उपाययोजना राबविण्यापेक्षा कमीतकमी नुकसानीच्या उपाययोजना भारतासारख्या विकसनशील देशांना उपयुक्त आहेत. अन्यथा वेगवेगळ्या रोगामुळे, अपघातामुळे मृत पावणाऱ्यांची संख्या लक्षणीय आहे. त्याकडे सरकार कुठे गांभीर्याने बघते ? जवळपास दीड वर्ष पूर्ण होत आले आहे. देशाची उत्पादकता घसरली आहे. सामान्यांचे जगणे मुश्किल झाले आहे. महागाई वाढत आहे. अश्यास्थितीत जीडीपी घसरलेलाच राहणार. एक सारखं रिकामेपण आले की माणसांची क्रयशक्ती नष्ट होते. ही एकप्रकारची राष्ट्रीयहानीच आहे. कोरोनापासूनच्या बचावासाठीच्या उपाययोजना बाबत एकीकडे जनजागृती सुरूच आहे. आता उपचाराच्या खर्चावर नियंत्रण आणले तर लॉक डाऊन करण्याची गरज भासणार नाही.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

मध्यम लोकसंख्येच्या शहरातून गर्दी वाढतेय…!

लॉक डाऊनमध्ये रोजगार ठप्प झाल्याने उपासमारीच्या भीतीने गावाकडे परतणारी गर्दी
  • औद्योगिकीकरणा अभावी खेडेगाव आणि निमशहरी भागातील कामगार, मजूर, नोकरदारवर्ग मोठ्याप्रमाणात रोजगाराच्या अपेक्षेने मोठ्या शहरात दाखल होत होता.
  • स्थानिक पातळीवर त्याला रोजगार, चांगल्या दर्जाचे शिक्षण आणि राहणीमान उपलब्ध करून देण्यात सरकारचे प्रयत्न कमी पडल्याने महानगरांकडे जाण्याचा कल वाढला होता.
  • गेल्या तीस ते पस्तीस वर्षांपासून हे प्रमाण वाढतच गेलेले दिसून आले आहे.
  • गावे रिकामी होताना दिसत होती तर महानगरांवर या गर्दीमुळे नागरी सुविधा पुरवताना अतिरिक्त ताण पडलेला दिसत होता.
  • आता कोरोना विषाणूच्या संक्रमणाच्या भीतीने सरकारने अनिश्चित काळासाठी लॉक डाऊन पुकारल्याने रोजगार ठप्प झालेला वर्ग उपासमारीच्या भीतीने आपल्या निमशहरी गावाकडे परतला आहे.
  • कोरोना महामारीच्या संसर्गाचा वेग नियंत्रणात येत नसल्याने निर्बंध घालण्याशिवाय सरकारच्या हातात सध्यातरी कोणतीच उपाययोजना दिसत नाही.
  • अश्यास्थितीत पुन्हा महानगरांकडे जाण्यास स्थलांतरित झालेला वर्ग तयार नाही.
  • एकीकडे महानगरांमधील गर्दी कमी होताना दिसत असली तरी निमशहरी गावांमधून वाढणारी ही गर्दी नियोजनाअभावी जनजीवनावर ताण निर्माण करणारी ठरत आहे.

गेल्या तीस-पस्तीस वर्षांपासून रोजगारानिमित स्थलांतरित झालेल्या मजूर, कामगार, नोकरदारांचा आपल्या मुळगावाशी असलेला संपर्क तुटलेला आहे. केवळ सणासाठी अथवा लग्नकार्याच्या समारंभासाठी गावाकडे उपस्थिती दाखविणारा हा वर्ग महानगराच्या दाटीवाटीच्या वसाहती आणि शहरी जीवनाशी पूर्णपणे रुळला होता. महानगरातून सहजतेने रोजगार मिळतो. त्याचा मोबदला देखील चांगला मिळतो. त्यामानाने गावाकडे रोजगाराची आणि त्यापासून मिळणाऱ्या मोबदल्याची शाश्वती नसल्याची त्याची पक्की खात्री झाल्याने काहीजणांनी तर मुळगावाशी असलेला संपर्क देखील कायमचा तोडलेला होता. मात्र कोरोना महामारीमुळे पुन्हा गावाकडे परतण्याची या सर्वांवर वेळ आली आहे. सुरुवातीला कोरोनाच्या पहिल्या लाटेच्यावेळी म्हणजेच मार्च-एप्रिल २०१९ च्या दरम्यान हजारोंच्या संख्येने महानगरातून गावाकडे निघालेल्या या झुंडीतूनच कोरोनाचा देखील ग्रामीणभागात शिरकाव झाला. उपजीविकेसाठी गाव सोडून गेलेले हे आपलेच लोक आहेत या भावनेतून त्यांना गावकऱ्यांनी सामावून घेतले असले तरी गेल्या १४-१५ महिन्यांपासून या शहरी संस्कृतीशी समरस झालेल्या लोकांमुळे ग्रामीण जनजीवनावर ताण पडू लागला आहे.वाढलेल्या लोकसंख्येमुळे ग्रामीण भागातील सुविधा आणि व्यवस्थेवर देखील याचा ताण पडत आहे. याबरोबरच केवळ महामारीमुळे रोजगार बंद झाला म्हणून आलेले हे लोक पुन्हा सर्वकाही सुरळीत झाले तर परत माघारी जातील. त्यामुळे गावातच राहणाऱ्या लोकांबरोबर जुळवून घेणे या शहरी बनलेल्या लोकांना अवघड होत आहे. गावाचे सरळसरळ दोन गट पडल्याचे दिसत आहे.

शहरी जीवनाची सवय झालेले लोक आता महानगराऐवजी छोट्या आणि मध्यम लोकसंख्येच्या शहरांमध्ये गर्दी करताना दिसत आहेत.

कोरोना महामारी आटोक्यात आणण्यात सध्यातरी सरकारला यश मिळत नाही. त्यामुळे महामारीचा कालावधी वाढतच चाललेला आहे. अश्यात महानगरातून गावाकडे आलेला वर्ग आता रोजगार मिळविण्यासाठी जवळपास असलेल्या छोट्या-मध्यम लोकसंख्येच्या शहरांमध्ये दिसू लागला आहे. रोजगार मिळविण्यासाठी येणाऱ्याला ही शहरे रोखू शकत नाहीत. कारण रोजगार मिळविणे हा प्रत्येकाचा अधिकार आहे. लॉक डाऊनमध्ये शिथिलता मिळाली की ही गर्दी नव्याने शहरात घुसते. त्यामुळे पुन्हा कोरोनाच्या फैलावाचा प्रश्न समोर येतो. शहरातील कोरोना संसर्ग आटोक्यात आणण्याच्या प्रयत्नाला त्यामुळेच अपयशाला सामोरे जावे लागत आहे. याबरोबरच वाढत्या लोकसंख्येमुळे पुन्हा आरोग्याचे, नागरी व्यवस्थेचे प्रश्न नव्याने तयार होत आहेत. विशेषतः भाजीविक्रीच्या व्यवसायात हे नवे चेहरे शहरात प्रवेश करून आता शहरांच्या विकसित भागातील नागरी वसाहतीमधून दिसू लागली आहेत. मध्यम लोकसंख्येच्या शहरात पारंपारिक व्यवसायाची बाजारपेठ या लोकांना रोजगार देवू शकते. शिवाय अर्थकारणाला गती देणारे लघु उद्योगही छोटे-छोटे रोजगार उपलब्ध करू शकतात. अश्या शहरांमध्ये घरजागा भाड्याने देण्याचा उत्पन्न देणारा व्यवसाय तेजीत असतो. त्यामुळे शहरात नव्याने येणाऱ्याला सहजतेने रहायला जागा देखील मिळते. सध्या हेच घडत आहे. मध्यम लोकसंख्येच्या शहरातील नव्याने वसलेल्या वसाहतीमधून भाड्याने रहायला आलेल्यांची संख्या वाढत आहे. याचा नगरप्रशासनावर देखील ताण पडतो. मात्र हा विषय हाताळायला सध्या प्रशासनाला वेळ नाही. मूळ शहरी नागरिक कितीही ओरडले तरी याविषयाकडे डोळेझाक केली जात आहे. शेवटी ‘त्या’ लोकांनी जायचं कुठे ? हा प्रश्न पुढे केला जात आहे. रोजगार बंद झाल्यावर महानगर सोडून मूळगावी परत आल्यानंतर गावात त्यांची उपजीविका होत नाही. म्हणून ते परत जवळच्या शहरात रोजगाराच्या निमित्ताने प्रवेश करतात. त्याशहराच्या नियोजन व्यवस्थेवर त्याचा ताण पडतो. पुन्हा त्या शहरातील वसाहती गर्दीने धोकादायक बनतात. रोजगार आणि शहरीकरणातून गावे ओस पडली तरी माणसा-माणसांमध्ये नवा संघर्ष तयार होतोय. सध्या त्याकडे कुणाचेच लक्ष नाहीय.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

वीस मिनिटात ३८० जणांचा मृत्यू परत गेल्याची सत्यकथा…!

कोरोना महामारीच्या दुसऱ्या लाटेत अचानक मृत्यूचे प्रमाण वाढले. उपचाराची दिशा निश्चित झाल्यानंतर देखील हे मृत्यूचे प्रमाण वाढले होते. हॉस्पिटलला होणारा ऑक्सिजन पुरवठा रुग्णांची संख्या वाढत चालल्याने कमी पडू लागला होता. ही स्थिती भारतात सगळीकडेच कमी-अधिक प्रमाणात होती. सरकार आपल्यापरीने प्रयत्न करीत होते. मात्र उत्पादन कमी असताना मागणी अचानक वाढली की बाजारात कृत्रिम टंचाई निर्माण होते. अगदी तेच मेडिकल ऑक्सिजन सिलेंडरच्या बाबतीत झाले होते. महाराष्ट्र राज्यात एप्रिल २०२१ मध्ये ठिकठिकाणी हॉस्पिटल मधून ही कृत्रिम टंचाई भीषण रूप धारण केलेली होती. मी राहतो त्या सोलापूर शहरातील ही सत्यघटना आहे. दि. २१ एप्रिल २०२१ रोजी रात्रीच्या सुमारास शासकीय रुग्णालयात ३८० अत्यवस्थ कोरोना पेशंट होते आणि फक्त २० मिनिटे पुरेल एव्हढाच ऑक्सिजनचा साठा शिल्लक होता. जर २१ व्या मिनिटाला ऑक्सिजनचा पुरवठा सुरळीत झाला नसता तर…..?

अंदाजे दहा लाख लोकसंख्या असलेले सोलापूर शहर हे जिल्ह्याचे ठिकाण आहे. एकेकाळी सूत गिरण्यांमुळे आशिया खंडात प्रसिद्ध असलेले औद्योगिक शहर म्हणून या शहराची ओळख होती. गेल्या काही वर्षांत औद्योगिक क्षेत्रात हे शहर खूप पिछाडीला पडले आहे. हे सांगण्याचे कारण आजमितीस सोलापुरात लिक्विड ऑक्सिजन रिफिलिंगचे केवळ चारच प्लान्ट आहेत. कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत सगळीकडेच लिक्विड ऑक्सिजनचा मोठ्या प्रमाणात तुटवडा निर्माण झाला होता. त्यामुळेच सोलापूरला आवश्यक तेव्हढा साठा उपलब्ध करून देण्यात आरोग्य यंत्रणा आणि प्रशासनाला अडचणी येत होत्या. तश्याही स्थितीत सोलापूरच्या होटगीरोड औद्योगिक वसाहतीत अलिम अकबर शेख या तरुण उद्योजकाने जिल्हाधिकारी मिलिंद शंभरकर, प्रांताधिकारी हेमंत निकम, महापालिका उपायुक्त धनराज पांडे यांच्या प्रोत्साहनामुळे नोव्हेंबर २०२० मध्येच लॉक डाऊनचा काळ असतांनाही मुंबई, पुणे, हैदराबाद येथे जाऊन मशिनरी खरेदी करून मेडिकल ऑक्सिजनचा प्लान्ट आरटीएस एअर प्रॉडक्ट्स प्रायव्हेट लिमिटेड कार्यान्वित केलेला होता. सुरुवातीला दररोज ६ टन लिक्विड ऑक्सिजन उत्पादन होत असल्याने ते सुरळीतपणे पुरविले जात होते. याकाळात सलग ५० दिवस दिवसरात्र एकही मिनिट न थांबता उत्पादन घेऊन शहरातील रुग्णालयांना मेडिकल ऑक्सिजन पुरवठा करण्याचे काम आरटीएस एअर प्रॉडक्ट्स प्रायव्हेट लिमिटेड या कंपनीचे संचालक अलिम अकबर शेख यांनी केले.

एप्रिल महिन्याच्या प्रारंभापासूनच शहरातील हॉस्पिटलमधून कोरोना बाधित रुग्णांची संख्या वाढत चालली होती. त्यातच अतिशय अत्यवस्थ अवस्थेत ऑक्सिजनची पातळी खालावलेल्या अवस्थेतील रुग्णसंख्या वाढतच चाललेली होती. शासकीय रुग्णालयात ही संख्या चारशेच्या घरात पोहोचलेली होती. तर इतर प्रमुख दहा-बारा रुग्णालयातून प्रत्येकी ६० ते ७० रुग्ण ऑक्सिजनवर होते. दि. २१ एप्रिल २०२१ रोजी अचानक ऑक्सिजन साठ्याच्या पुरवठ्यामध्ये त्रुटी निर्माण झाली आणि प्रशासनाचे धाबे दणाणले. बाहेरून कुठूनही साठा उपलब्ध होत नसल्याचे निदर्शनास आल्यानंतर जिल्हाधिकारी आणि सर्व प्रशासकीय यंत्रणा अलिम शेख यांच्या आरटीएस प्लान्ट वर दाखल झाली. केवळ २० मिनिटे पुरेल एव्हढाच मेडिकल ऑक्सिजनचा साठा शासकीय रुग्णालयात शिल्लक होता. त्यानंतर अलिम शेख यांनी इतर ठिकाणी पुरविण्यात येणाऱ्या ऑक्सिजन साठ्यात ऍडजेस्टमेंट करीत ६८ ऑक्सिजन सिलिंडर वेळेत शासकीय रुग्णालयात पोहोचविले. याबाबत प्रशासनाने रुग्णांमध्ये आणि शहरवासीयांमध्ये कोणत्याही प्रकारची घबराट पसरू नये म्हणून कमालीची गुप्तता पाळली. प्रसिद्धी माध्यमांपर्यंत देखील ही घटना पोहोचू नये याची दक्षता घेतली.

हेच ते कोविड योद्धा अलिम अकबर शेख.

जिल्हाधिकारी, प्रांताधिकारी, पोलीस आयुक्त, महापालिका आणि सर्व आरोग्य यंत्रणेच्या प्रोत्साहनातून इंडस्ट्रीयल लिक्विड गॅसची एजन्सी चालविणाऱ्या अलिम शेख यांनी कोरोना महामारीत लॉक डाऊनच्या काळात केवळ सामाजिक जाणिवेतून मेडिकल ऑक्सिजनचा ६ टन क्षमतेचा प्लान्ट सुरू केला. त्यांच्या या सामाजिक जाणिवेमुळेच शासकीय रुग्णालयातील ‘त्या’ ३८० अत्यवस्थ रुग्णांचे प्राण वाचले. काळ आला होता पण वेळ आली नव्हती याचा प्रत्यय देणारी ही सत्यघटना आहे. आता आगामी काळात ते १० टन क्षमता वाढवीत आहेत. म्हणजे एकूण १६ टन उत्पादन क्षमता वाढेल. त्यामुळे शहरातील सर्व रुग्णालयांना आपत्कालीन परिस्थितीतही ऑक्सिजन पुरवठा शक्य होईल.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

गरीब माणसांची आनंदाची ‘इकीगाय’ संकल्पना कोणती असावी ?

'इकीगाय' या जपानी शब्दाचा मूळ अर्थ स्वतःच्या अस्तित्वामागील कारणे असा होतो. आपला जन्म नेमका कोणत्या उद्देशासाठी झाला आहे ? हे उलगडणारी संकल्पना म्हणजेच 'इकीगाय' फॉर्म्युला. जपानी लोकांच्या आनंदी आणि दीर्घायुषी जीवनाचे रहस्य या 'इकीगाय' फॉर्म्युल्यात दडलेले आहे असं विद्वान लोक मानतात.

परवा एका डॉक्टर मित्राकडे त्याची मुलाखत घ्यायला गेलो होतो. तेंव्हा डॉक्टरांची मुले डॉक्टरच कशी होतात ? किती टक्के मुले वेगळ्या क्षेत्रात करिअर करायचं धाडस दाखवतात, याविषयावर चर्चा सुरू झाली. त्यावेळी त्या डॉक्टर मित्राने तुला ‘इकीगाय’ फॉर्म्युला माहिती आहे का ? असा प्रश्न मला केला. कॉलेजमध्ये असताना ‘मी कोण ?’चा शोध घेणारे तत्वज्ञानी पुस्तक वाचल्याचे आठवत होते. तत्वज्ञान समजायला फार कठीण असतं. त्यातील विश्लेषण अतिशय कंटाळवाणे असते बहुदा त्यामुळेच ‘मी कोण ? या अस्तित्वाची जाणीव करून देणाऱ्या विषयाचे आकर्षण वाटले नसावे. त्याकाळातच आत्म्याशी संवाद साधण्यासाठी ‘प्लॅंचेट’ शिकण्याचा रात्र-रात्र जागून प्रयत्न देखील केला होता. तेंव्हाच ‘इकीगाय’ हा शब्द कुणाच्या तरी तोंडून ऐकला होता. हाच शब्द पुन्हा खूप वर्षांनी डॉक्टर मित्राच्या तोंडून ऐकला. त्यामुळे त्याबद्दल उत्सुकता ताणली गेली. तर इकिगायचा फॉर्म्युला काय सांगतो…..आपल्या जन्माचे उद्दीष्ठ शोधताना चार प्रमुख गोष्टींवर आपले लक्ष केंद्रित करायचे. १) तुम्हाला सर्वात जास्त काय करायला आवडते म्हणजे तुमची पॅशन कोणती ? २) कोणती गोष्ट तुम्ही उत्तम प्रकारे करू शकता म्हणजे तुमचं प्रोफेशन कोणतं ? ३)कोणत्या गोष्टींद्वारे तुम्ही पैसे कमावू शकता म्हणजे तुमचं व्होकेशन कोणतं ? ४) जगाला तुमच्याकडून काय हवं आहे म्हणजे तुमचं मिशन कोणतं ? या चार प्रमुख प्रश्नांत किमान दोन उत्तरे जरी समान मुद्यांची आली तरी तेच तुमचं इकीगाय आहे असं समजायचं. डॉक्टर मित्राने मला हे समजून सांगितल्यावर डॉक्टरांची मुले डॉक्टरच का होतात हे जरी मान्य करावे लागले असले तरी काही प्रश्न मनात आजही रेंगाळत आहेत.

स्वतःच्या अस्तित्वाचा प्रश्न जसा शिक्षित माणसांना पडत असतो तसा तो गरीब माणसांना पडत नसावा का ? हातगाडी ओढणाऱ्या कष्टकरी हमालाची आवड ही हातगाडी ओढण्याची असू शकते का ? त्याच प्रोफेशन हमाली असेल का ? त्याचा हमाली हा व्यवसाय होवू शकतो का ? आणि जगाला काहीतरी देण्यासारखं त्याच्याकडे काय असू शकतं ? गरिबी आणि उपासमारी शिवाय त्याच्याकडे दुसरं काय असणार ? मग तेच त्याचं मिशन असावं का ? बरं यापेक्षा वेगळी आवड म्हणजेच पॅशन तो कोणती ठेवू शकतो. त्याचं प्रोफेशन, व्होकेशन आणि मिशन वेगळं काय असू शकते ? त्याला आनंदी आणि सुखी जीवन जगण्याची स्वप्ने पडत नसावीत का ? सुखी होण्याची आवड त्याच्यात नसावी का ? मग ती आवड त्याचा व्यवसाय का बनू शकत नसावा. सर्वात शेवटी जगाला काहीतरी देण्यासाठी त्याच्याकडे दुःख आणि कष्टाशिवाय काय असू शकते. मग त्यांच्यासाठी आनंदाचा इकीगाय फॉर्म्युला कोणता असावा…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

तुला थॅंक्यु म्हणायचं राहूनच गेलं……!

कुटुंबावर एकापाठोपाठ एक अशी संकटं कोसळायला लागली की आपल्याला ‘वडील’ आठवतात. तोपर्यंत आपल्या मुलाबाळांच्या भविष्यासाठी दिवसरात्र कष्ट करणारा हा घरातला कमावता माणूस आपल्याला फक्त हुकूमशहा वाटत असतो. मात्र तो नसेल तर किंवा आपण आपल्या मुलांची जबाबदारी स्वीकारतो तेंव्हा ‘तो’ आपल्या अवती-भवती असल्याची सतत जाणीव छळत राहते. कारण कळत नकळत का होईना त्याला ‘थॅंक्यु’ म्हणायचं राहून गेलेलं असतं…….

खूप वर्षांपूर्वीची नाही पण काही महिन्यांपूर्वीची गोष्ट आहे. तरी पण त्याला आता दीड वर्ष झालं असेल. म्हणजे कोरोना महामारीचा शिरकाव होण्या अगोदरची ही गोष्ट आहे. ऑफिसला जाताना रिक्षास्टॉपवर एक वयस्कर रिक्षावाला जणू माझी वाट पहात उभारलेला असायचा. घरापासून ऑफिस चांगलं आठ किलोमीटर अंतरावर असल्याने गर्दीतून रिक्षातून किमान अर्धातास लागायचा. यावेळेत रिक्षावाल्याशी चांगल्या गप्पा व्हायच्या. सुरुवातीला माझ्या कामकाजाविषयी आणि ऑफिस विषयीच तो भरभरून विचारायचा. माझ्या इतर सहकाऱ्यांच्या ओळखी सांगायचा. मला त्यात फार आश्चर्य वाटले नाही. एकतर रिक्षा चालविण्याचा त्याचा व्यवसाय असल्याने त्यांना शहराची खडानखडा माहिती असती. त्यात माझ्या सहकाऱ्यांविषयी एव्हढी माहिती कुठून मिळाली ? असं विचारण्याची मला देखील आवश्यकता वाटत नव्हती. एक म्हणजे गप्पांचा विषय माहितीतील असला म्हणजे कंटाळा येत नाही. शिवाय गप्पा मारणारा जर चांगलं बोलत असेल तर त्याचा सहवास आपल्याला आवडतो. माझी त्या रिक्षावाल्याशी मैत्री झाली ती अशी. काही दिवसांनी माझ्या एका सहकाऱ्याने मला सहजच हटकले. ‘एव्हढं काय बोलत असता हो तुम्ही त्या रिक्षावाल्याबरोबर ?’ मी म्हणालो ‘काही नाही रे आपल्याच ऑफिसच्या कामकाजा बद्दल बोलत असतो, बघ ना ! रिक्षावाला आहे तो…पण आपल्या ऑफिसमधल्या प्रत्येक जणांची त्याला पूर्ण माहिती आहे. माझ्या या वाक्यावर क्षणभर तो हसला आणि मग माझ्या नजरेला नजर भिडवत म्हणाला ‘ ते माझे वडील आहेत.’ मी अवाकच झालो. अरे पण त्यांनी कधी तुझा विषय काढला नाही ? माझ्या या प्रश्नावर तो हसतच उत्तराला,’ काय करणार आपल्या मुलाबद्दल कितीही काळजी वाटली तरी ते थेट कधीच बोलणार नाहीत. इतरांकडूनच माहिती घेतील. अंदाज बांधून आपल्या मुलाचे व्यवस्थित आहे ना ! याची खात्री करतील. वडील आहेत ना ते…!’ मला त्याच्या या शेवटच्या वाक्याने खूपच अंतर्मुख केले. मी माझ्या वडिलांना आठवायला लागलो.

माझ्या वडिलांचे निधन होवून सात वर्षे झालीत. याकाळात वडिलांची मला नेमकी किती वेळा आठवण झाली ? घरात सणवार असला की आठवण निघायची. मग त्यांचा स्वभाव, त्यांची काम करण्याची पद्धत सगळ्याची पुन्हा आठवण व्हायची. कधी खूप निराश वाटायला लागलं की त्यांची खूप आठवण यायची. पण हे सगळं आपल्यासाठी. त्यांच्यासाठी म्हणून त्यांची कधी आठवण काढली का आपण ? निवृत्तीनंतर घरात बसून कंटाळा येतो म्हणून ते बाहेर भटकायला निघायचे. अलीकडे त्यांचा विसराळूपणा वाढला होता. त्यातच चालताना केंव्हाही त्यांचा तोल जाईल याची भीती असायची. त्यामुळे घरातील सर्वांनाच त्यांची काळजी वाटायची. तश्या अवस्थेतही ते घरी येणाऱ्या माझ्या मित्रांकडे सारखी चौकशी करायचे. त्यावेळी मला त्यांचा राग यायचा…चिडचिड व्हायची. त्यांचं वागणं त्यावेळी विचित्र वाटायचं. आता माझा मुलगा नोकरीसाठी बाहेरगावी राहतोय. त्याच्या काळजीपोटी मी देखील आता तेच करतोय जे माझे वडील माझ्यासाठी करत होते.

गेल्या दीड वर्षात कोरोनामुळे अनेकांची जवळची माणसे दगावली. कुणाचे आई-वडील, कुणाची मुले दगावली. कित्येकांच्या डोक्यावरील वडिलांचे छत्र गेले. खंबीरपणे पाठीशी उभे राहणारा आधार गेल्यानंतर किती एकाकी वाटते याचा अनुभव अनेकांच्या नशिबी आलाय. याकाळात एकमात्र नक्की झालं……वडिलांची आठवण प्रत्येकाला आली. ज्यांचे वडील त्यांच्यासोबत आहेत ते खरेच भाग्यवान आहेत. कारण त्यांना आपल्या वडिलांना फक्त एकदा का होईना…थॅंक्यु म्हणण्याची संधी आहे. पण ज्यांचे वडील नाहीत, अशांना प्रत्यक्ष ‘थॅंक्यु’ म्हणण्याची संधी कधीच मिळणार नाही. पण एका गोष्टीवर मात्र विश्वास ठेवायलाच हवा. जेंव्हा केंव्हा वडिलांची आठवण येईल तेंव्हा क्षणभर डोळे मिटून त्यांच्या चेहरा आठवा आणि मनातल्या मनात एकदाच ‘थॅंक्यु’ म्हणा….बघा काय वाटतंय ते ? खूप हलकं हलकं वाटेल. आपल्या पाठीशी वडील कायम आहेत याची निश्चित जाणीव होईल.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

इच्छापूर्तीचा पाऊसखेळ…!

इच्छापूर्ती म्हणा किंवा स्वप्नपूर्ती म्हणा..फरक पडत नाही. शेवटी दबलेल्या इच्छांची सलग चित्रफीत म्हणजेच स्वप्न..!

सध्या पावसाळी दिवस आहेत. म्हणजे भारतात तरी पावसाळा सुरू झालाय. अगदी पूर्ण आवेशात तो पडत नाही. पण हळूहळू सगळीकडे हजेरी लावतोय. हा मोसम म्हणजे इच्छापूर्तीचा मनमुराद आनंद लुटण्याचा उत्सवच समजा ना. कॉलेजमध्ये असताना एखादी सुंदर मुलगी आपल्याच नादात चालली तर क्षणभर का होईना मनातल्या मनात आपण पुटपुटतोच ना…’पलट’ म्हणून ! त्याच क्षणी तिने पालटून पाहिले तर इच्छापूर्ती झाली म्हणायचो. पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात अगदी तसंच असतं. अगदी अंधारून यावं इतके ढग दाटून आले तरी आपण मनात इच्छा व्यक्त करावी….कोसळ आता आणि त्याचक्षणी पाऊस कोसळायला सुरुवात व्हावी हीसुद्धा इच्छापूर्तीचं म्हणायची. अगदी छोट्या छोट्या गोष्टींची मनमुराद लयलूट करण्याचा सिझन म्हणजे पावसाळा. लहानपणी आकाशातल्या प्रत्येक काळ्याकुट्ट ढगांवर आम्ही आमची मालकी ठरवायचो. त्या ढगातून पडणारा पाऊस हा आमची प्रॉपर्टी असायचा. गंमतीचा भाग पुढेच असायचा. आकाशात काही एकच ढग नसायचा. असंख्य ढग एकमेकात मिसळून जायचे मगच पाऊस पडायचा. आमची मात्र पंचाईत व्हायची. पडलेला पाऊस नेमका कुणाच्या मालकीचा ? मग आम्ही आपसात समझोता करायचो. मग अंगणात प्रत्येकाच्या नावाचा चौकोन तयार करायचा. त्यात पडलेले पावसाचे पाणी त्याच्या मालकीचे. व्यवहार परिपूर्ण नसला तरी इच्छापूर्तीचा आनंद देणारा असायचा.

आणखीन एक आवडीचा खेळ म्हणजे पाऊस पडून गेल्यावर ढगाआड सूर्य अस्ताला जात असतांना जी काही रंगांची उधळण करतो ती पाहण्याचा मनमुराद आनंद लुटणे. हा आनंद घेताना पण सूर्याला आदेश देणारा एक खेळ आम्ही खेळायचो. सूर्य अस्ताला जाताना डोळे मिटून रंगाची इच्छा व्यक्त करायची. वन टू थ्री म्हणत डोळे उघडले की आपण इच्छा व्यक्त केलेल्या रंगांची उधळण दिसली तर सूर्य आपले ऐकला. त्याने आपले ऐकावे म्हणून त्याला तीन संधी द्यायच्या. हा खेळ अगदी अंधारून येईपर्यंत चालायचा. खेळ कुठलाही असो त्यात इच्छा व्यक्त करणे आणि निसर्गाने ती इच्छा पूर्ण करणे हा नियम असायचा. त्यावेळी हे जरासुद्धा विचित्र वाटत नसायचे. काही समजायचं वय नसल्यामुळेच ‘असं कुठं असतंय का ?’ हा प्रश्न देखील मनात येत नव्हता. स्वप्नाळू वयातच निसर्गाबरोबर खेळ खेळल्या जातो ना. शेवटी घरातली वडीलधारी मंडळी आपली जी इच्छा पूर्ण करू शकत नाहीत ती इच्छा जादूने किंवा निसर्गाने पूर्ण कराव्यात हे स्वप्न बघायचं वय तेच असतं ना ! बालिश, पोरकट, नादान…तुम्ही त्याला काहीही म्हणू शकता. पण त्यावयात प्रत्येकजण असे विचित्र पण मनमुराद आनंद देणारे खेळ खेळत असतो. आता आपल्याला आठवलं तरी आपण त्या कृतीला स्वतःचा बावळटपणा समजतो. हाच बावळटपणा मोठे झाल्यावर आपण करतो का हो…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

‘ऑनलाईन शिक्षण’ मुलांची सर्वांगीण वाढ रोखणारे आहे का…?

  • लहान मुले ही राष्ट्राचे भविष्य असते या विचाराला जगाची मान्यता आहे. म्हणूनच प्राथमिक शिक्षण हा राष्ट्राच्या प्रगतीचा पाया समजला जातो.
  • आज शिक्षणाच्या माध्यमात जगभरात इंग्रजी ही प्रमुख भाषा समजली जात असली तरी आजही सर्वच देशांमधून स्थानिक भाषांमध्ये दिले जाणारे शिक्षण प्रचलित आहे.
  • गेल्या दोन वर्षांपासून कोरोना महामारीमुळे गर्दी टाळण्यासाठी आणि कोरोनाचा संसर्ग टाळण्यासाठी शाळा बंद कराव्या लागल्या.
  • या परिस्थितीत ‘ऑनलाईन एज्युकेशन’ हा पर्याय समोर आला. अर्थात ज्या विकसनशील देशांमध्ये शैक्षणिक सुविधा आणि विकास आहे त्याठिकाणी ऑनलाईन एज्युकेशन ही पध्द्त यापूर्वीच प्रचलित झाली आहे.
  • मात्र प्रत्येक देशाच्या धार्मिक-सामाजिक,सांस्कृतिक परंपरा आणि त्यावर आधारित शिक्षण व्यवस्था वेगळी आहे. त्यामुळे संगणक प्रणाली आणि अद्ययावत तंत्रप्रणालीवर आधारित असलेले ‘ऑनलाईन एज्युकेशन’ मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी योग्य आहे का ? हा प्रश्न आता निर्माण झाला आहे.
  • याशिवाय सतत संगणक आणि मोबाईल हाताळत शिक्षण घेणाऱ्या मुलांचे शाररीक विकास आणि सामाजिकज्ञान याविषयी आता प्रश्न निर्माण होत आहेत.
या वर्षीच्या ऑनलाईन शैक्षणिक सत्राला शाळेच्या बंद दरवाजाच्या आतून सुरुवात झालीय…..

जगातील सर्वच देशांची धार्मिक, सांस्कृतिक आणि भाषा भिन्न असल्याने सामाजिकता देखील भिन्न आहेत. अश्यास्थितीत स्वतःचे धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक स्थान बळकट करणारे शिक्षण देण्यावर प्रत्येक देशाचा भर असतो. लहान मुले ही राष्ट्राची संपत्ती आणि त्या राष्ट्राचे भविष्य असल्याचे सर्वांनाच मान्य असल्याने उज्ज्वल भविष्यासाठी लहान मुलांची जडणघडण करणे हाच प्राथमिक शिक्षणाचा पाया असू शकतो. प्राचीनकाळातील शिक्षणपध्द्ती चांगली की आधुनिक शिक्षणप्रणाली चांगली हा वादाचा मुद्दा चर्चेला घेण्यापेक्षा सध्याच्या कोरोना पार्श्वभूमीवर कोणतीही तयारी नसताना शिक्षण व्यवस्थेला अचानक स्वीकारावी लागलेली ऑनलाईन प्राथमिक शिक्षणप्रणाली ही लहान मुलांना कितपत पचनी पडणारी आहे ? हा मुद्दा चर्चिला जाणे मला महत्वाचा वाटतो. ज्या वयात मुले फक्त आपल्या आईशी संवाद साधत असतात अश्या वयात आपण त्यांच्यावर प्राथमिक शिक्षणाचे ओझे लादत असतो. मुले त्यांना आवडणाऱ्या व्यक्तींचे ऐकत असतात. त्यातही त्यांना आकर्षित करणाऱ्या वस्तूंचे माध्यम बनवत ते जगाची ओळख करून घेत असतात. ज्ञानाबरोबरच मुलांच्या शारीरिक विकासावर लक्ष केंद्रित करून त्यांचा विकास साधणे आणि त्यांच्या इतर सामाजिक घटकांबद्दलच्या जाणिवा वाढविणे याची जबाबदारी प्राथमिक शिक्षणावरच असते. हे सर्व या ऑनलाईन शिक्षणातून साध्य होणार आहे का ? गेल्या दोन वर्षांच्या प्रयोगातून तर हे अशक्य वाटू लागले आहे. अर्थात अचानक बदलाव्या लागलेल्या शिक्षण प्रणालीला आत्मसात करण्यात शाळा व्यवस्थापन आणि शिक्षकांना जसा पुरेसा कालावधी मिळाला नाही तसाच पालकवर्गाला मिळाला नाही. त्यामुळे दोन वर्षांच्या प्रयोगातून आपल्या हाती फारसे काही लागले नाही अशी आपण समजूत करून घेवू शकतो. त्यातही ‘ऑनलाईन एज्युकेशन’ ही कायमस्वरूपी स्वीकारण्याची शिक्षण प्रणाली नाही अशी समजूत व्यवस्थेने देखील करून घेतलेली आहे. निदान प्राथमिक शिक्षण देताना तरी शाळा हीच योग्य व्यवस्था आहे यावर आता सर्वच शिक्षणतज्ज्ञ देखील ठाम आहेत. पण ही तात्पुरती स्वीकारलेली प्रणाली अजून कितीकाळ राहणार आहे ? सर्वात महत्वाचे म्हणजे याकाळात लहान मुलांच्या विकासाची होणारी हानी त्यांच्या भविष्याला पर्यायाने राष्ट्राला नुकसानकारक ठरणार नाही का ? हा प्रश्न सध्यातरी दडपून ठेवला आहे. मनात आले तरी कुणीच कुणाला हा प्रश्न विचारताना दिसत नाही.

ऑनलाईन एज्युकेशनमुळे वर्गमित्र हे सामाजिक नाते विसरले जात आहे….

मार्च २०१९ मध्ये जगभरात कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर ‘लॉक डाऊन’चे सत्र सुरू झाले आणि बऱ्याच ठिकाणी वार्षिक परिक्षेशिवायच त्या वर्षीचे शैक्षणिक सत्र अघोषितपणे थांबविण्यात आले. त्यानंतर कोरोनाचा कहर वाढत गेला. गर्दी टाळणे आणि संसर्ग टाळणे या मुद्यांवर पालकवर्गाने मुलांना शाळेत जायला विरोध केला तर सुरक्षिततेच्या उपाययोजना करण्यात कमकुवत ठरणाऱ्या शाळा व्यवस्थापनाने स्वतःहून शाळा बंद केल्या. सरकारला देखील सुरक्षेच्या दृष्टीने शाळा बंद रहाव्यात असेच वाटत असल्याने प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून हा निर्णय सर्वांचीच सुटका करणारा ठरला. त्यानंतर घरातच अडकलेल्या मुलांना अभ्यासात गुंतवून ठेवण्याच्या गरजेपोटी ऑनलाईन एज्युकेशन प्रणालीचा शाळांनी स्वीकार केला. यापूर्वी ही प्रणाली काही इंटरनॅशनल स्कुल आणि कोचिंग क्लासेसने स्वीकारली असल्याने सर्वच शाळा व्यवस्थापनाला हा मार्ग सोयीचा वाटला. विद्यार्थिविना रिकाम्या क्लासरूममध्ये कॅमेरा समोर विद्यार्थ्यांना डोळ्यासमोर ठेवत एखाद्या निवेदकाप्रमाणे शिकवण्याचा घाट घातला गेला. यालाच ‘ऑनलाईन एज्युकेशन’ असे नाव देण्यात आले. ज्या देशांमध्ये संगणक आणि मोबाईल हाताळणे नित्याचे झाले आहे अश्या देशांमध्ये कदाचित हा प्रयोग सोयीचा आणि परिणामकारक ठरला देखील असेल. मात्र गरीब किंवा विकासाच्या वाटेवर असणाऱ्या देशातील लहान मुलांना आणि त्यांच्या पालकांना ही खर्चिक प्रणाली पेलविली असेल का ? भारतात देखील ही खर्चिक प्रणाली परवडणारी नसल्याचेच दिसून आले आहे. अजूनही अँड्रॉईड मोबाईल घेणे सामान्य पालकाला परवडणारे नाही. एकीकडे मोफत प्राथमिक शिक्षण देण्याची जबाबदारी स्वीकारणारे सरकार तर दुसरीकडे पैसे मोजण्याची क्षमता असलेल्या वर्गालाच शिक्षण देणारी व्यवस्था असे विचित्र चित्र दिसू लागले आहे.

क्लासरूमला स्टुडिओ बनविणारी ऑनलाईन प्रणाली…

नाईलाज म्हणून स्वीकारलेल्या ऑनलाईन एज्युकेशन सिस्टिमद्वारे मुलांची खरीच किती प्रगती झाली हा आता संशोधनाचा विषय झाला आहे. क्लासरूमला एखाद्या चॅनेलच्या स्टुडिओमध्ये रूपांतर करीत शाळांनी आपले स्वरूप पालटले असले तरी विद्यार्थ्यांचे काय ? तर हे काही दिवसांसाठीच असेल, पुन्हा शाळा पूर्ववत सुरू होतील असा आशावाद मांडला जातो. अर्थात हे सत्यच आहे. पुन्हा शाळा पूर्ववत भरतील. वर्गात विद्यार्थी जमतील. खेळाच्या तासिकेला मैदानात खेळायला जमतील. दुपारी लंच बॉक्समध्ये आईने दिलेला खाऊ आपल्या मित्राला खायला देतील. शाळा सुटल्यावर स्कुलबस मधून उतरताना ड्रायव्हर काकांना टाटा करतील कारण त्यांना हे सर्व टीचर प्रत्यक्ष शिकवू शकतो…..ऑनलाईनवर संस्कार शिकवले जात नसतात. नवे तंत्रज्ञान शिकण्याचे देखील एक वय असावे लागते. जगाच्या बरोबर धावण्याची शर्यत खेळताना मुलांचे बालपण आणि त्यांच्या सर्वांगीण विकासाचा विचार कुणी करायचा…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

अन लॉक नंतरचा पहिला रविवार….

रात्रभर स्वतः जागे रहात इतरांना जागरण करायला लावणाऱ्या पावसाने पहाटे केंव्हातरी थांबावे आणि सूर्याने ढगाआडून डोके बाहेर काढत भिजलेल्या निसर्गाला कोरडे करावे अशी सकाळ कुणाला आवडत नाही ? त्यातही तो रविवारचा सुट्टीचा दिवस असेल तर ? लॉक डाऊन उठवल्यानंतरचा पहिला रविवार म्हणून दिवसाची अशी सुरुवात करणारा पहिला रविवार खूप दिवसांनंतर उत्साहवर्धक वाटला. आठवड्यात एक दिवस सुट्टी असावी ही गरज ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीत असतांना पुढे आली असावी. त्यांनी रविवार निवडला म्हणून आम्हा भारतीयांना देखील रविवार हा दिवस जास्त महत्वाचा ठरला. रविवारी चर्चमध्ये जाऊन प्रार्थना करता यावी यासाठी ब्रिटिशांनी हा दिवस निवडला असेल कदाचित. हिंदूइझम मध्ये आठवड्याच्या सर्वच दिवसांचे सारखेच महत्व आहे. मुस्लिम धर्मीयांमध्ये शुक्रवारचे महत्व आहे. पण बहुसंख्य हिंदू असणाऱ्या भारतात सार्वजनिक सुट्टीचा दिवस म्हणून रविवार निवडला त्यालाही आता दीडशे वर्षांहून अधिक काळ लोटला असेल. पण रोजच्या कामातून मोकळीक मिळणारा दिवस म्हणूनच भारतीयांना रविवार महत्वाचा वाटतो. त्यामुळेच प्रत्येक रविवारची सुरुवात ही स्वप्नवत आणि आल्हाददायक व्हावी असेच वाटत असते.

उद्या सुट्टीचं आहे म्हणून आदल्या दिवशी रात्री उशिरापर्यंत म्हणजे शनिवारी रात्री उशिरापर्यंत जागरण केल्याने रविवारी सकाळी उशिरापर्यंत अंथरुणात लोळत पडण्यात जो आनंद असतो तो फक्त रविवारीच मिळू शकतो यावर बहुदा जगभरात एकमत होवू शकते. त्यामुळे रविवारच्या दिवसभराचे शेड्युल हे सकाळी दहा वाजल्यानंतरच सुरू करण्याकडे सगळ्यांचाच कल असतो. सगळेच जण घरात असल्याने अगदी अंघोळीपासून सर्व कामे संथगतीने करण्याकडे कल असतो. रोजचीच घरातली कामे पण ती घाईत न करता संथगतीने करणे यालाच बहुदा रविवारचा प्लॅन म्हणत असावेत. नाही म्हणायला नाश्त्यासाठी काहीतरी वेगळा मेन्यू बनविणे आणि तो दिवसभर भूक लागेल तसा खाता येईल एव्हढ्या प्रमाणात तयार करायचा असतो. कारण घरकाम करणाऱ्या आपल्या घरातील महिला सदस्यांना देखील एक दिवस स्वयंपाकातून सूट मिळायला हवी ना..! ब्रिटिशांनी त्यांच्यासाठी आठवड्यात वेगळा दिवस सुट्टीचा ठेवला नाही. अन्यथा भारतात ती प्रथा देखील सुरू झाली असती. तर हे आहे भारतातील रविवारच्या सुट्टीचे पुराण.

घरात नाश्ता बनवण्याची तयारी सुरू झाल्याशिवाय घरातील पुरुष मंडळींनी अंथरुणातून बाहेर पडायचं नसतं. म्हणजे सकाळच्या पहिल्या चहाबरोबर गरमागरम नाश्त्याची टेस्ट त्याशिवाय कळतच नसते यावर माझा ठाम विश्वास आहे. भारत हा बहुप्रांतीय आणि बहुधर्मीय देश असल्याने इथे खाद्यपदार्थांमध्ये देखील विविधता आहे. प्रत्येक गावाची, शहराची जशी स्वतंत्र सभ्यता आहे तशी खाद्यसंस्कृती देखील ‘स्पेशल’ आहे. दक्षिणेकडे सकाळी नाश्त्याला इडलीसांभार खूप प्रसिद्ध आहे. आता तो भारतभर प्रसिद्ध आहे. फक्त प्रत्येकाच्या तयार करण्याच्या पध्द्तीप्रमाणे सांभाराच्या चवीत बदल होवू शकतो. चिनी लोक नूडल्स खातात अगदी तसे भारतीय लोक इडलीसांभार खातात. युरोपीय लोक पास्ता अगदी दुपारचे जेवण म्हणूनही खातील. आमच्याकडे तर रविवारी दिवसभर इडलीसांभारच खायला मिळेल.गरमागरम वाफाळलेली इडली सोबत ओल्या नारळाची खोवलेली चटणी अन चिंच-आमसुलचा सांभार हा रविवारच्या सुट्टीचा आनंद द्विगुणित करणारा असतो.

गेल्या दीड वर्षांपासून कोरोना महामारीमुळे सततच्या लॉक डाऊनमध्ये अडकल्याने घरातच असल्याने आठवड्याचे सर्वच दिवस रविवार झाले होते. आता कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेनंतर अन लॉक प्रक्रिया सुरू झाली आहे. अजूनही कोरोनाच्या तिसऱ्या लाटेची भीती आहेच. पण सरकार आता सरसकट लॉक डाऊन करण्याच्या मनस्थितीत नाही. निदान सध्यातरी सरकारची हीच भूमिका आहे. त्यामुळे अन लॉक प्रक्रियेनंतरचा पहिला रविवार म्हणून घरातच उत्साहात साजरा होतोय. त्यातही पावसाने निर्माण झालेल्या आल्हाददायक वातावरणात दिवसभर सुट्टीचा आनंद घेणे यापेक्षा स्वर्गसुख वेगळे काय असते. दुपारी जरा वेळ मिळाल्यावर मित्रांना फोन करून चौकशी करण्याशिवाय दिवसभर फारसे काम करायचेच नाही. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे कोरोनावर अजिबात चर्चा देखील करायची नाही तरच रविवारच्या सुट्टीचा आनंद घेता येईल. माझा तर हाच प्लॅन आहे….तुम्ही काय करताय ?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

माणसांचे ‘क्रिप्टोबायोसिस’ किंवा ‘क्लोनिंग’ होईल तेंव्हा….!

अलीकडे सायबेरियामध्ये २४ हजार वर्षांपासून बर्फाखाली दबलेला एक सूक्ष्मजीव नुकताच पुन्हा जिवंत झाला आहे.'बडेलॉइड रोटीफर' असे त्याचे नाव आहे. रशियन वैज्ञानिकांच्या म्हणण्यानुसार तो नुसताच जिवंत झाला नाही तर त्याने त्याचा 'क्लोन' देखील यशस्वीरीत्या तयार केला आहे. तर 'क्रिप्टोबायोसिस'अवस्थेत हजारो वर्षे जिवंत राहणाऱ्या या बहुपेशीय सुक्ष्मजीवाप्रमाणे माणूस जर 'क्रिप्टोबायोसिस' अवस्थेत पोहचू शकला आणि त्याने त्याचा जर 'क्लोन' यशस्वीरीत्या बनवला तर....वैज्ञानिक सिरियसली त्यावर संशोधन करत असतीलही पण आपण याच्याकडे 'फँटसी' म्हणून पाहिलं तर....?

जेंव्हा अस्तित्वासाठी परिस्थिती योग्य नसते तेंव्हा चयापचय तात्पुरते निलंबित करण्याची क्षमता सुक्ष्मजीवांमध्ये असते. या प्रक्रियेला ‘क्रिप्टोबायोसिस’ म्हंटले जाते. अश्या अवस्थेत हे सूक्ष्मजीव हजारो वर्षे जिवंत राहू शकतात. ही सुक्ष्मजीवशास्त्रीय व्याख्या झाली. विज्ञानापासून दूर असणाऱ्या आपल्यासारख्या सामान्य माणसाच्या भाषेत सांगायचे म्हणजे अन्न पाण्यावाचून एकाच अवस्थेत हे सूक्ष्मजीव हजारो वर्षे जिवंत राहू शकतात. माणसाला हे शक्य आहे का.? म्हणूनच मी याकडे एक ‘फँटसी’ म्हणून बघतोय. खरंच माणूस अन्न पाण्याशिवाय एकाच अवस्थेत किती दिवस जिवंत राहू शकतो..? ईश्वरप्राप्तीसाठी तपश्चर्येला बसणारे संत-महात्मे वर्षानुवर्षे जिवंत राहू शकत होते असे हिंदुधर्माच्या पुराणात आढळते. मोक्षप्राप्ती साठी आजही जैन धर्मामध्ये अशाप्रकारचे व्रत जैनमुनीकडून केले जाते. त्याला यम सल्लेखना म्हंटले जाते. मात्र अशावस्थेत ते देखील तीन-चार महिन्यांच्यावर जिवंत राहू शकत नाहीत. अर्थात ते हे व्रत मोक्षप्राप्तीसाठीच करत असतात. एकूणच मनुष्य तीन ते चार महिन्यांच्यापेक्षा जास्तकाळ जिवंत राहू शकत नाही. आता ‘क्लोनिंग’ प्रक्रियेबाबत विचार करू.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही माणसांची क्षमता वाढवेल, ती अन्य कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संवाद साधेल. त्यासाठी लागणारी स्वतंत्र भाषा निर्माण होईल जी माणसांना कळेल,शिकता येईल. या अभ्यासातूनच वैज्ञानिकांनी सर्वात प्रथम १९९७ मध्ये एका मेंढीचे ‘क्लोन’ तयार केले होते. तिला ‘डॉली’ असे नाव दिले होते. स्कॉटलँडच्या वैज्ञानिकांनी हा प्रयोग यशस्वी केला होता. तेंव्हापासून क्लोनिंगचे तंत्रज्ञान हे ‘डॉली द शीप’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. आता माणसाच्या क्लोनिंग तंत्रज्ञानाकडे संशोधक वळले आहेत. चीनमधील शांघाय येथील क्लोनिंग करण्याच्या संशोधन समितीने डॉ. मुमिंग पू यांच्या नेतृत्वाखाली माकडाचे क्लोनिंग केले आहे. माकडाची आणि माणसाची शरीररचना जवळपास सारखीच असल्याने आता माणसाच्या क्लोनिंगच्या संशोधनाकडे ते वळले आहेत. आता ही सगळी विज्ञानकथा समजूया. खरंच आपला क्लोनिंग तयार झाला तर…? जगात एकसारखी सात माणसे असतात या निष्कर्षाला देखील आपण मागे टाकू. मग आपल्याला ‘अलास्का’ची देखील गरज पडणार नाही. किंवा फक्त अवयवांचेच क्लोनिंग होणार असेल तर आपण आपला क्लोनिंग केलेला ‘कृत्रिम मेंदू’ सोबत घेऊनच हिंडणार का ? सहज म्हणून कल्पना करा….आपण हेल्मेट घालून मोटरबाईकवर शहराबाहेर भरधाव वेगाने चाललो आहोत. आपल्या पुढ्यात आपला क्लोन केलेला कृत्रिम मेंदू आपल्याशी इंटलक्च्युअल चॅटिंग करतोय. एव्हढ्यात ट्रॅफिक पोलीस आपली बाईक अडवतो आणि त्याचा क्लोन मेंदू आपल्या क्लोन मेंदूला विदाऊट हेल्मेटसाठी दंडाची पावती फाडतोय. किंवा अजून एक नवी कल्पना मांडतो…..समजा आपल्याला कोरोना सारख्या संसर्गजन्य आजाराने मृत्यू येतो तेंव्हा आपल्या सोबत असलेला कृत्रिम मेंदू मरेल का ? तो जर हजारो वर्षे जगणार असेल तर आपण मृत होवूनही मृत घोषित केले जाणार नाहीत. हळूहळू काही शतकानंतर या पृथ्वीवर फक्त क्लोनच राहतील. गोंधळात पडलात ना..? इट्स ओन्ली फँटसी….

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

लोभी माणसांचे ‘कृष्ण विवर’ आणि कोरोना महामारी…!

‘ब्लॅक होल’ हा ब्रिटिश लघुचित्रपट लोभी माणसांचे कृष्ण विवर या थीमवर आधारित आहे. या लघुचित्रपटाने अनेक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारही मिळविलेले आहेत. कुठूनतरी व्हॉट्सअप वर मला या लघुचित्रपटाची दोन मिनिटांची क्लिप मिळाली. ही दोन मिनिटांची क्लिप खूप काही सांगून जाणारी आहे. त्यामुळे या चित्रपटाची समीक्षा नक्कीच करणार नाही. याठिकाणी आपला तो विषय पण नाही. पण ती दोन मिनिटांची क्लिप सध्याच्या परिस्थितीला अगदी अचूक लागू होणारी आहे. कोरोना महामारीत प्रत्यक्ष मृत्यू प्रत्येकाच्या घराचा दरवाजा वाजवत असतानाही अडचणीत सापडलेल्या लोकांची लुबाडणूक होत असलेली आपण रोज पाहतोय. लोभी माणसांच्या मनातले कृष्णविवर कधीच भरत नसते. एकवेळ अशी येते की हे कृष्णविवरच त्या माणसाला गिळून टाकते.

अगदी या ब्लॅक होल लघुचित्रपटाच्या कथानकाशी मिळतीजुळती घटना सध्या रोज आजूबाजूला आपल्याला अनुभवायला मिळते. माणसाची आपण दोन गटात विभागणी करू शकतो. एक म्हणजे निरपेक्ष वृत्तीचा आणि दुसरा लोभी वृत्तीचा. निरपेक्ष वृत्तीची माणसे अलीकडे कमी प्रमाणात दिसतात. मात्र लोभीवृत्तीची माणसे तुम्हाला खूप भेटतील. कधी ती खूप ओळखीची, आपल्या जवळपास वावरणारी, नात्यातली किंवा रक्ताच्या नात्याची देखील असू शकतात. त्यांची लोभी वृत्ती ही पराकोटीला पोहोचलेली असते. काळ-वेळ याचं कोणतंही भान न ठेवता ते लोभापायी सतत दुसऱ्याला लुबाडताना दिसतात. त्यातच त्यांचा शेवट ठरलेला असतो.

ही लोभी माणसे सर्वत्र असतात. अगदी शिक्षित-अशिक्षित, डॉक्टर, मोठे उद्योजक, व्यापारी, क्लासवन ऑफिसर पासून ते अगदी भाजीविक्रेता, औषध विक्रेता, फळविक्रेत्यापर्यंत रोज ह्या लोभी माणसांचे विकृत चेहरे लुबाडणूक करताना दिसतात. आपल्याला त्यांचा कितीही राग आला, तिरस्कार वाटला तरी त्यांना त्याचे काहीच वाटत नसते. त्यांना पाप-पुण्याचा विचार देखील मनाला शिवत नसतो. लॉक डाऊनच्या काळात अडचणीत सापडलेल्या लोकांना किराणा दुकानदार जादा दराने चीजवस्तू विकून लुबाडताना आपण रोज बघितलंय. तर हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टर देखील रुग्णांकडून उपचारासाठी मोठी रक्कम वसूल करताना पाहिलेत. या लोभी माणसांचे ब्लॅक होल कधीच भरून निघत नसते. शेवटी हे ब्लॅक होलच या लोभी माणसांना गिळून टाकते. लुबाडणूक करणाऱ्या दुकानदार, डॉक्टर, विक्रेत्यांना कोरोना होवून त्यांचा मृत्यू झाल्याच्या देखील गेल्या दीड वर्षात अनेक घटना घडल्यात. ‘ब्लॅक होल’ या ब्रिटिश चित्रपटाची मला मिळालेली दोन मिनिटांची क्लिप मी मुद्दामहून शेवटी जोडतोय. ती अवश्य बघा…म्हणजे मी जे सांगतोय ते तुमच्या काळजाला नक्कीच भिडेल.

हीच ती ब्लॅक होल लघुसिनेमाची क्लिप. नक्की बघा…..

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

कोरोनाचा जैविक अस्त्र म्हणून वापर झालाय का…?

कोरोना महामारीच्या रूपाने चीनने जैविक अस्त्राचा वापर केल्याचे आता बोलले जात असले तरी कोणत्याही प्रकारे महायुद्ध टाळण्याची सर्व जगाचीच भूमिका असतांना थेट कुणाशीही युद्ध सुरू नसलेल्या चीनने कोरोना अस्त्राचा वापर का केला असावा ? जैविक अस्त्रानेच महायुद्धाला सुरुवात झाली आहे का ? हे जैविक महायुद्ध कितीकाळ सुरू राहील ? आणि याचा शेवट नेमका कसा असेल ? अश्या अनेक प्रश्नांची मालिकाच तयार झाली आहे. बरं जैविक अस्त्राचा वापर पहिल्यांदाच केला जात नाहीय. त्याला देखील मोठा इतिहास आहे. कोरोना पेक्षाही कितीतरी पटीने भयानक असलेल्या प्लेगचे विषाणू पसरवून नरसंहार घडवून आणण्याचे युद्धतंत्र मध्ययुगीन काळापासून चीन आणि मंगोलियन लोकांनी वापरात आणल्याचे इतिहासात दाखले मिळतात. तर जैविक अस्त्राचा मारा करण्यात जपान, अमेरिका, रशिया देखील पुढे होते याचा इतिहासात दाखला मिळतो. मात्र भूभागावरील वर्चस्व आणि धर्मद्वेषातून होणाऱ्या युध्दांमध्ये वापरल्या गेलेले जैविक अस्त्र आज चीन कोणत्या कारणासाठी वापरत आहे ?

मध्ययुगीन काळात प्लेगच्या विषाणूंचा वापर जैविक अस्त्र म्हणून केला जाऊ शकतो हे चीन आणि मंगोलियन यांना माहीत होते. चिनी आणि मंगोली लोक हे प्लेगने मृत्यू पावलेल्या व्यक्तींच्या ‘डेड बॉडीज’ शत्रूपक्षाच्या भूभागात नद्यांमध्ये, शहराच्या रस्त्यांवर सोडून देत असत. त्यामुळे संसर्गाने त्या परिसरात प्लेग पसरावा हा उद्देश असे. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जपानने चीनच्या काही भागात प्लेगच्या विषाणूंच्या संक्रमित माश्या सोडल्या होत्या. तर शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि रशिया यांनी देखील प्लेगचे विषाणू असलेले हवेत मारता येणारे ‘स्प्रे’ बनवले होते अशी चर्चा त्याकाळी होती. प्रतिजैविकांना दाद न देणाऱ्या प्लेगच्या विषाणूंचा चुकूनही होणारा वापर हा जगाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारा असेल असे शास्त्रज्ञांचे मत आहे.

ऑगस्ट १९४५ मध्ये अमेरिकेने जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकी या दोन शहरांवर अणुबॉम्ब टाकून लाखों लोकांना अवघ्या काही मिनिटात ठार मारले होते. त्यामुळे सहा वर्षे सुरू असलेले महायुद्ध संपुष्टात आले होते. अणुबॉम्बचा वापर करणाऱ्या अमेरिकेला आपण आजही दोषी मानत असलो तरी जपानने अमेरिकेविरुद्ध जैविक युद्ध सुरू करण्याची जय्यत तयारी केली होती हे आपण विसरून गेलो. ‘इंपिरियल जापनीज आर्मी युनिट ७३१’ हे जपानी लष्कराचं वैज्ञानिक अस्त्रांचा शोध घेणारे पथक अत्यंत गुप्तपणे अनेकप्रकाराच्या रोगजंतूंवर प्रयोग करीत होते. लेफ्टनंट जनरल डॉ. शिरो आशिई हा नामवंत जपानी वैज्ञानिक या पथकाचा प्रमुख होता. दुसऱ्या महायुद्धात जपानने १९४१ साली अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर या नाविक तळावर हल्ला करून अमेरिकन लष्कराची दाणादाण उडविली होती. पण बलाढ्य अमेरिकेसमोर आपण किरकोळ आहोत याची जपानला जाणीव होती. त्यामुळेच जपानने एक अत्यंत महत्वाकांक्षी पण तितकाच क्रूर प्लॅन आखला. २२ सप्टेंबर १९४५ च्या रात्री जपानी विमाने अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील कॅलिफोर्निया प्रांतातील सॅन दि लॉगो शहरावर बॉम्ब फेक करणार होती. या बॉम्ब मध्ये स्फोटके नाही तर प्लेगचे विषाणू होते. ‘ऑपरेशन चेरी ब्लॉसम ऍट नाईट’ असं या मोहिमेचे नाव होते. ही मोहीम काही कारणाने जपानला कार्यान्वित करता आली नाही मात्र अमेरिकेला या शडयंत्राची माहिती झाली आणि त्यांनी ६ ऑगस्ट आणि ९ ऑगस्ट १९४५ मध्ये हिरोशिमा आणि नागासाकी शहरांवर अणुबॉम्ब टाकून जपानला धडा शिकवला.

आता मध्यपूर्व आशिया आणि युरोप खंडातील काही देशांमध्ये सीमावाद आणि वर्चस्ववादी धोरणांमधून आटोक्यात येणाऱ्या युद्धजन्य घटना घडत असल्यातरी तिसऱ्या महायुद्धाची परिस्थिती नक्कीच नाही. मग जर चीनच्या वुहान मधील व्हॉयरॉलॉजी लॅबमध्ये जन्माला घातलेल्या कोविड-19 च्या विषाणूंचा वापर जैविक अस्त्र म्हणून का करतोय ? याकडे आता साऱ्या जगाचे लक्ष वेधले गेले आहे. विस्तारवादी भूमिकेतून चीनचे त्याच्याशेजारील पाकिस्तान सोडला तर सर्वच देशांशी तंटे आहेत. भारतही त्यात येतो. मात्र तो भारताशी थेट आण्विक अथवा जैविक युद्ध करण्याची चूक कधीच करणार नाही. कारण आण्विक आणि जैविक अस्त्रांच्या परिणामांची झळ त्यालादेखील बसेल. शिवाय भारत ही आशिया खंडातील सर्वात मोठी बाजारपेठ असल्याने त्याला भारताशी थेट युद्ध करण्यात नक्कीच स्वारस्य नाही. अमेरिकेचा आशिया खंडातील वाढता हस्तक्षेप हा चीन आणि रशियाचा डोकेदुखीचा विषय असला तरी केवळ या कारणासाठी युरोप खंडाला ‘कॉफीन’मध्ये ढकलण्याची चूक चीन करेल का ? बरं कोरोना वेपनच्या हल्ल्यात त्याची देखील लाखोंच्या संख्येने मनुष्यहानी झाली आहे. कोरोना विषाणूंची निर्मिती जरी चीनने केली हे आपण मान्य केले तरी त्याचा जैविक शस्त्र म्हणून वापर करताना म्हणजेच हाताळताना चीनच्या संशोधकांकडून गलथानपणा झाला हा तर्क अविश्वसनीय वाटतो. त्यामुळे स्वतःचे नुकसान करीत जगाला संकटात टाकण्याची चीनची चाल अजून संभ्रमित करणारी आहे. त्यामुळेच अमेरिका अजून कोणतीच हालचाल करताना दिसत नाही.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

फेसबुक- डोनाल्ड ट्रम्प वाद अन भारत सरकार….!

माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे अकाउंट दोन वर्षांसाठी बंद करीत मार्क झुकेरबर्ग यांनी थेट ‘पंगा’ घेतला आहे.

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे फेसबुक अकाऊंट प्रक्षोभक पोस्ट प्रकाशित केल्याचे कारण देत दोन वर्षांसाठी बंद करीत फेसबुक या समाजमाध्यमाने अमेरिकेच्या राजकीय वर्तुळात खळबळ उडवून दिली आहे. तर राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीतून अमेरिकेतील राजकीय डावपेच कोणत्या थराला जातात याचेच जगाला दर्शन झाले आहे. त्याच फेसबुकने भारतात मात्र सरकारने स्पष्ट केलेल्या दिशानिर्देश नुसार काम करण्याची तयारी दाखवत सपशेल लोटांगण घातले आहे. एकूणच राष्ट्राध्यक्षांसारख्या प्रतिष्ठेच्या पदावरून पायउतार होणाऱ्या व्यक्तीला बदनामीला सामोरे जाण्याची अमेरिकेत ही पहिल्यांदाच घटना घडत नसली तरी गेल्या पंधरा-वीस वर्षातील पदावर राहिलेल्या राष्ट्राध्यक्षांचा चरित्रपट पाहता डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या विरोधात तेथील समाजमाध्यम देखील एव्हढे आक्रमक का होत आहेत ? हा देखील जगासमोर प्रश्न निर्माण झाला आहे. चार वर्षांचा राष्ट्राध्यक्षपदाचा कालावधी वादग्रस्त अवस्थेतच पूर्ण करत असतानाच दुसऱ्या चार वर्षांची टर्म मिळावी म्हणून निवडणुकीच्या रणांगणात उतरलेल्या डोनाल्ड ट्रम्प यांना पराभवा बरोबरच एव्हढ्या नामुष्कीला सामोरे जावे लागेल याची त्यांनी तरी अपेक्षा केली असेल का ?

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे फेसबुक अकाऊंट दोन वर्षांसाठी बंद करण्यात आले आहे. ७ जानेवारी २०२१ पासून पुढील दोन वर्षे आता त्यांना फेसबुक वापरता येणार नाही. याच दिवशी म्हणजेच ७ जानेवारी रोजी फेसबुकने पहिल्यांदा ट्रम्प यांचे अकाऊंट एक दिवसासाठी निलंबित केले होते. त्यानंतर कारवाई करीत त्यांचे अकाऊंट आता दोन वर्षांसाठी बंद करण्यात आले आहे. त्यामुळे नोव्हेंबर २०२२ मध्ये होणाऱ्या पोटनिवडणुकीत आता ट्रम्प यांना सोशल मीडियाचा उपयोग करता येणार नाही. ट्विटर आणि इंस्टाग्रामने या अगोदरच ट्रम्प यांचे अकाऊंट बंद केले आहे. अमेरिकेसारख्या महासत्तेच्या राजकारणात समाज माध्यमाने केलेली ही कुरघोडी अमेरिकेच्या राजकीय कुटील डावपेचांचे दर्शन घडविते. अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीनंतर ६ जानेवारी रोजी कॅपिटल हिल येथे हिंसाचार उसळला होता. ट्रम्प यांनीच आपल्या समर्थकांना सोशल मीडियावर प्रक्षोभक पोस्ट टाकत भडकाविण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप ठेवत फेसबुकने ही कारवाई केली आहे. इन्स्टाग्राम आणि युट्युबने देखील ट्रम्प यांचे अकाऊंट बंद केले आहे.

भारतात मोदी सरकारने समाज माध्यमांसाठी नवी दिशादर्शक नियमावली लागू केली आहे.

एकीकडे सोशल मीडियाची महासत्तेच्या राजकारणात कुरघोडी होत असताना भारतात मोदी सरकारने सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मसाठी २५ फेब्रुवारी २०२१ रोजी नवी दिशादर्शक नियमावली जाहीर केली आहे. ती लागू करण्यासाठी ३ महिन्यांचा कालावधी दिला आहे. अमेरिकेत नियमावर बोट ठेवत माजी राष्ट्राध्यक्षांवर बंदीची कारवाई करणाऱ्या फेसबुकने मात्र भारत सरकारच्या नियमावलीचे पालन करण्यास सहमती दर्शविली आहे. लोकांचे व्यक्तिस्वातंत्र्य न हिरावता त्यांना अधिक चांगल्या पद्धतीने कसे व्यक्त होता येईल याकडे कंपनीचे लक्ष असल्याची भूमिका फेसबुकने भारत सरकार समोर मांडली आहे. काय आहे या नव्या नियमावलीत ? सर्व सोशल मीडिया कंपन्यांनी भारतात त्यांचे चीफ कॉम्प्लिइन्स ऑफिसर, नोडल कॉन्टॅक्ट पर्सन आणि रेसिडन्ट ग्रीवन्स ऑफिसर असे तीन अधिकारी नेमावेत. ते सगळे भारतातच राहतील, याबरोबरच त्यांचे संपर्क क्रमांक वेबसाईटवर जाहीर केले जातील. याबरोबरच तक्रार दाखल करण्याची यंत्रणा आणि त्यावरील तातडीने कारवाई करणारी यंत्रणा याबाबत कंपन्यांची स्पष्टता हवी. नव्या तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून बलात्कार, बाल लैंगिक शोषण, जातीय आणि धार्मिक द्वेष पसरवणारे कंटेंट ओळखून अश्या पोस्ट हटविण्याची कारवाई करणे यासह प्रमुख अटी या दिशानिर्देशात आहेत.

म्हणजेच भारतात व्यवसाय करायचा असेल तर केंद्रसरकारच्या अटींसह समाजमाध्यमांना कार्यरत रहावे लागणार आहे. काही कंपन्यांनी याविरोधात न्यायालयाचे दरवाजे ठोठावले असले तरी फेसबुकने या दिशा निर्देशाला तत्वतः मान्यता देत भारत सरकारशी चर्चा सुरू केली आहे. अमेरिकेत माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे अकाऊंट बंद करण्याची कारवाई करण्याच्या पार्श्वभूमीवर भारतात सरकारच्या अटींवर व्यवसाय करण्याचा ‘यु टर्न’ घेणाऱ्या फेसबुकबद्दल आता अमेरिकेत युजर्स कोणता विचार करत असतील ? एकूणच जगभरात सोशल मीडियाची सत्ताधीशांवर मजबूत होणारी पकड काय सांगू पहात आहे…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

सरकार तेव्हढे ‘शहाणे’…..बाकी सारे ‘मुर्ख’च…!

वेळ पडली तर मुंगीसुद्धा तिच्यावर पडणाऱ्या संकटाला फेकून देतेच की…..

कधीतरी मध्यरात्रीपासून जमावबंदी किंवा संचारबंदी फारच गंभीर स्थिती निर्माण झाली म्हणून लॉक डाऊन लागू करण्यात येणार असल्याची घोषणा काही तास अगोदर केल्या जाते. मग ती घोषणा शेवटच्या माणसापर्यंत समजायच्या आताच अंमलबजावणी सुरू होते. मग कायदा मोडला म्हणून दंडात्मक कारवाईचे बुलडोझर फिरवले जातात. सर्वात बलाढ्य लोकशाही असलेल्या देशात हे घडू शकते का ? तर याचे उत्तर लोकशाही असलेल्या देशातच हे घडू शकते, असेच द्यावे लागेल. कारण अध्यक्षशाही अथवा हुकूमशाही असलेल्या देशात एकच व्यक्ती कुठल्याही परिणामांची फिकीर न करता ‘घोषणा’ करीत असतो. अश्या ठिकाणी नागरिकांच्या मताला काही किंमत नसते. किंबहुना नागरिकांचे मत गृहीत धरले जात नसते. मात्र लोकशाही असलेल्या देशातील जनता ही दर पाच वर्षांनी येणाऱ्या निवडणुकीत मतदानासाठी का होईना ‘राजा’ समजली जाते असते. त्यामुळेच लोकशाहीत मतदारांचे मत सत्ताधीशांनी विचारात घ्यावे अशी एक सामान्य समजूत आहे. तरी पण सत्ताधीश मतदारांना न विचारताच निर्णय घेत असतील तर एकतर सत्ताधीश म्हणजेच सरकार ‘शहाणे’ आहे आणि जनता ही ‘मूर्ख’ आहे असेच समजावे लागेल. अश्यावेळी जनतेची ‘मूर्ख’ मते विचारात न घेताच सरकारला ‘शहाणपणा’चे निर्णय घ्यावे लागतात. सरावलेल्या लोकशाहीमध्ये आपत्कालीन परिस्थितीमध्ये हेच घडते. तरी देखील असहाय्यपणे परिस्थिती बदलण्याची वाट पहात बसलेल्या मुंगीने सर्व ताकदीनिशी तिच्या अंगावर कोसळणाऱ्या संकटाला फेकून द्यावे अगदी तसेच जनतेने वागावे असेच सरकारला वाटत असते. म्हणूनच जनतेच्या कुठल्याही प्रतिक्रियेची वाट न पाहता सरकार निर्णय घेत असते.

सरकारने अचानक लॉक डाऊन पुकारले तरी जनतेने निमूटपणे कायदा पाळायचा असतो. घरात महिनोंमहिने स्वतःला कोंडून घ्यायचे असते. थोडीशी उपासमार घडली तर लगेच आरडाओरड करायची नसते. हॉस्पिटलमध्ये अचानक औषधांचा तुटवडा निर्माण झाला तर उपचाराविना स्वतःचा बळी द्यायचा असतो. सीमेवर ड्युटी करणारे जवान बघा….अचानक शत्रूने डोक्यावर ‘बॉम्ब’ जरी टाकला. तर छिन्नविच्छिन्न होतील पण सरकारच्या विरोधात कधी तक्रार करणार नाहीत. मग औषधाविना, उपचाराविना एखादा दुर्बल, रोगी, कमकुवत हृदयाचा माणूस तडफडून मरत असेल तर त्याच्याविषयी एव्हढी सहानुभूती का दाखवायची ? मरू द्यायचं त्याला….सरकारकडे अनेक जबाबदाऱ्या असतात. सरकारने कुठवर तुमच्याकडे लक्ष द्यायचं ? कोविड महामारीचे संकट आले म्हणून सरकारने त्यात किती गुंतून पडायचे ? त्यांचेही प्रयत्न सुरू आहेतच. तुम्ही कमकुवत असल्याने मरताय ! त्याला त्यांनी काय करायचं ? सरकारने फक्त राजकारण करायचं असतं. तोच त्यांचा मूलभूत अधिकार आहे. त्यांचा अधिकार हिसकावून घेण्याचा कुणालाच अधिकार नाही. तुम्ही सर्वोच्च न्यायालयात सरकार विरोधात तक्रार करता…याला काय अर्थ आहे ? सर्वोच्च न्यायालय म्हणजे घरातील ज्येष्ठ सदस्य, त्याची प्रत्येक गोष्ट घरातील कमावत्या सदस्याने ऐकायलाच पाहिजे असा हट्ट का ? शेवटी कमावत्या सदस्यालाच घरात किंमत असते ना ? तेंव्हा आता गपगुमान संकटाशी सामना करायला सज्ज व्हा. त्या मुंग्यांकडे पहा…मेंदू न चालवता एकामागोमाग एक फक्त ‘ऑर्डर’ फॉलो करीत चालत असतात. संकट अचानक डोक्यावर कोसळलं तर हजारो मुंग्या जागेवरच गतप्राण होतात. पण दुःख करत न बसता उरलेल्या मुंग्या पुढे चालत राहतात. आणखी किती समजून सांगायचं तुम्हाला…? शेवटी सरकार तेव्हढे शहाणे बाकी सारेच…..मूर्ख !

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

समजा, चीननेच कोरोनाचा विषाणू जन्माला घातला…..पुढे काय ?

गेल्या दीड वर्षांपासून चीन आणि विशेषतः चीनमधील वुहान शहर जगभर विशेष चर्चेत आले आहे.

नोव्हेंबर २०१९ मध्ये चीनच्या वुहान शहरातील इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी (डब्ल्यू आय व्ही) या प्रयोगशाळेतील तीन कर्मचारी संसर्गजन्य आजाराने हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाल्यानंतर जवळपास महिनाभरानंतर चीन प्रशासनाने ‘त्या’ तिघा कर्मचाऱ्यांना कोरोनाचा प्रादुर्भाव झाल्याचे जाहीर करीत उपचार सुरू असल्याचे सूतोवाच केले. त्यानंतर अचानक युरोपीय देशांमधून कोरोना संक्रमणाची लाट उसळली. या दरम्यान चीन देशांतर्गतही कोरोना मोठ्या प्रमाणात फैलावला होता. मात्र चीन प्रशासनाने याबाबतची माहिती जगाला समजू नये यासाठी कसोशीने प्रयत्न केले. त्यानंतर सोशल मीडियाच्या माध्यमातून पहिल्यांदाच वु हानच्या प्रयोगशाळेत संशोधन करणाऱ्या संशोधकाचा हवाला देऊन एक पोस्ट जगभर व्हायरल झाली. वुहानच्या प्रयोगशाळेतच कोरोना विषाणूवर संशोधन करीत असतांना चुकीच्या हाताळणी मुळे प्रयोगशाळेतील तिघा कर्मचाऱ्यांना बाधा झाली. डिसेंबर २०१९ अखेर वुहान शहरात कोविड 19 या व्हायरसची पहिल्यांदाच नोंद करण्यात आली.

वु हान मधील इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी ही प्रयोगशाळा.

त्यानंतर जगभर वेगाने पसरणाऱ्या कोरोना विषाणूच्या संसर्गाने महामारीचे स्वरूप धारण केले. पहिल्यांदाच जगासमोर आलेल्या कोरोना विषाणूच्या या भयानक ताकदीची संशोधक-अभ्यासकांना देखील कल्पना आलेली नव्हती. त्याला प्रतिबंधित करणारी लस अथवा औषधी देखील नव्हती. त्यामुळेच या साथीने वेगाने पसरत महामारीचे रूप घेतले. जगाच्या संशयित नजरा आपल्याकडे वळल्यात हे लक्षात आल्यानंतर चीनमधील शास्त्रज्ञाने कोरोना विषाणू हा वटवाघूळापासून दुसऱ्या प्राण्याच्या माध्यमातून मानवामध्ये संक्रमित झाला असावा हा तर्क मांडत वुहान मधील व्हायरॉलॉजीच्या प्रयोगशाळेतील प्रकरणावर पडदा टाकण्याचा प्रयत्न केला. हा तर्क जागतिक आरोग्य संघटनेला देखील मान्य झाला नाही. त्यानंतर अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकी दरम्यान माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी चीनने हा विषाणू जगभर पसरविल्याचा पहिल्यांदा आरोप केला. मात्र निवडणुकीच्या धामधुमीत हा आरोप राजकीय स्टंट समजल्या गेला. त्यामुळे चीन या प्रकरणावर मौन धारण करीत तयार केलेली प्रतिबंधात्मक लस जगाच्या बाजारात आणण्यासाठी मदतीचा साळसूदपणा दाखवायला सज्ज झाले.

आता जगभर लसीकरणाचे वारे वाहू लागले आहे.

चीनवर केलेल्या आरोपावर पडदा पडतोय असे वाटत असतानाच जागतिक आरोग्य संघटनेचा हवाला देत अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष जो बायडन यांनी अमेरिकन गुप्तचर संघटनेला या प्रकरणी तपासाचे आदेश दिले असून ९० दिवसांचा कालावधी दिला आहे. याचबरोबर चीन प्रशासनाला तपासात सहकार्य करण्याचे आवाहन केले आहे. अर्थात चीन या आवाहनाला कदापिही प्रतिसाद देणार नाही उलट तो कांगावा करेल हे अमेरिकेला माहिती आहे. किंबहुना चीन प्रशासनाने प्रतिक्रिया देणारी कारवाई करावी हाच अमेरिकेचा अंतस्थ हेतू आहे. महासत्ता असणारे दोन देश आता आमनेसामने आले असले तरी या दोघांपुरताच हा संघर्ष राहणार नाही. काहीही करून अमेरिका त्यांच्या गुप्तचर यंत्रणेचा अहवाल चीन विरोधातच तयार करेल याची भीती चीनला आहे आणि हेच उघड सत्य आहे. त्यामुळे चीन देखील या कारवाईला आणि तपास अहवालाला जुमानणार नाही. आता यातून बरेच प्रश्न निर्माण होणार आहेत.

चीनने जनुकीय शस्त्र म्हणून कोरोना विषाणूचा वापर केला आहे का…?

सर्वप्रकारच्या घातक शस्त्रांच्या निर्मितीनंतरही युद्धखोर देश थांबलेले नाहीत. गेल्या वीस वर्षांपासून इराण-इराक युद्धापासूनच जैविक शस्त्रांची भाषा करणारे देश एकमेकांना धमकी देताना आपण पाहिले आहेत. मात्र आजपर्यंत जेनेटिक इंजिनिअरिंगच्या आधारे संशोधन करून जगाला वेठीस धरणारे जेनेटिक वेपन (जैविक शस्त्र) तयार करून त्याचा वापर केल्याची घटना अद्याप तरी समोर आलेली नाही. त्यामुळे समजा चीनने जैविक हत्यार म्हणून कोविड-19 विषाणूचा वापर केला हे जरी अमेरिकेने जगासमोर आणले तरी चीनला त्याची कोणती शिक्षा आणि कशी दिली जाणार ? मुळात हा न्यायनिवाडा जगाच्या अश्या कोणत्या लवादा समोर होणार ? ज्याला चीनची ही मान्यता असेल ? वर्षानुवर्षे आरोप आणि पुरावे गोळा करण्यात वाया गेल्यानंतर जरी चीनला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले गेले तरी शिक्षा कोणत्या प्रकारची दिली जाईल ? महायुद्धामध्ये जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकी शहरांवर अणुबॉम्ब टाकल्यानंतर अमेरिकेने किती वर्षांनी पश्चाताप व्यक्त करीत जगाची माफी मागितली होती ? बरं याची अमेरिकेला किंवा दोस्त राष्ट्रांना कोणती शिक्षा आणि कुणी दिली होती ? मग खरंच आता जर चीनने कोरोनाचा जैविक हत्यार म्हणून वापर केला असेल तर अमेरिका त्याला निस्पृहतेने शिक्षा करू पहात आहे ? एकूणच महासत्तांच्या वर्चस्ववादी युद्धखोरीमुळे संपूर्ण जगच विनाशाच्या खाईत लोटले जाईल. तूर्तास एव्हढेच.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

जनजीवन सुरळीत होताना बेशिस्तीचा बाजार उघडू नका…..!

लॉक डाऊनमध्ये शिथिलता दिली की लगेचच बाजारात गर्दी केली जाते.

कोरोनामुळे एक मात्र चांगले झाले. सोशल डिस्टनसिंगचे महत्व समजले. अर्थात मृत्यू मानगुटीवर बसला तरी केवळ ‘इगो’ सांभाळायचा म्हणून सोशल डिस्टनसिंग न पाळणारे आहेतच. त्यांच्यामुळेच कोरोनाचा प्रभाव कमी होत नाही. पण काही प्रमाणात का होईना शिस्त लागतेय हे मान्यच करावे लागेल. आता जेंव्हा लॉक डाऊन पूर्णपणे हटविण्यात येईल तेंव्हा बाजारपेठही ठराविक वेळेतच उघडण्याची व्यापारी-व्यावसायिकांनी सवय करावी. अनावश्यक मध्यरात्रीपर्यंत बाजार खुला ठेवून आपण सामाजिक स्वास्थ बिघडवत आहोत. आता सरकारने बाजारपेठेची वेळ सक्तीने नेमून द्यावी.

माणसांच्या गर्दीमध्ये आणि जनावरांच्या कळपामध्ये मूलभूत फरक असतो. जनावरे आपल्या मेंदूचा जास्तप्रमाणात वापर करत नसावेत किंवा त्यांना माणसांसारखा ‘इगो’ नसावा. त्यामुळेच ते नेमून दिलेल्या दिशेने आणि ठरवून दिलेल्या अंतराने चालतात. माणसांचं तसं नसतं. जवळपास दीड वर्षांपासून सततच्या लॉक डाऊनमुळे माणसे जास्तच ‘आत्ममग्न’ झाल्यासारखी वागू लागली आहेत. गर्दीमुळे कोरोना फैलावतो आणि मृत्यूचे कारण बनतोय हे सांगूनसुद्धा अजूनही बाजारातील गर्दी हटलेली दिसत नाही. देवीच्या रोगासारखे कोरोनाचे उच्चाटन व्हायला अजून काही वर्षे लागतील. त्यामुळे प्रभाव कमी झाला म्हणून लॉक डाऊन जरी हटविले तरी कोरोनापासून सुटका होणार नाही. जोपर्यंत त्याच्यावर योग्य उपचार आणि औषध येत नाही निदान तोपर्यंत तरी या दडपणाखालीच जगावे लागणार आहे.

काही भागातून बऱ्यापैकी शिस्त अंगवळणी पडल्याचे दिसत आहे.

लॉक डाऊनच्या शिथिलतेच्या काळात आवश्यक वस्तूंच्या खरेदीसाठी सरकारने चार ते पाच तासांच्या कालावधीसाठी दुकाने उघडी ठेवण्याची व्यापारी-व्यावसायिकांना परवानगी देताना त्यांना स्वतःच्या आणि ग्राहकांच्या सुरक्षेची काळजी घेण्याची सक्ती केली होती. सुरुवातीला हे अन्यायकारक वाटले असले तरी त्याचा अपेक्षित सकारात्मक परिणाम दिसून आला. त्यामुळे दुकानदारांना दिलेल्या वेळेत व्यवसाय करण्याची सवय लागली. याबरोबरच वेळेत कपात केली असली तरी विक्रीमध्ये फारसा फरक पडला नसल्याचे दिसून आले आहे. दररोज चार ते पाच तास दुकाने उघडी राहण्याची सवय झाली तर त्याच वेळेत येवून ग्राहक आपल्याला लागणाऱ्या वस्तू खरेदी करेल. शिवाय दररोजच्या खरेदीसाठी बारा ते चौदा तास बाजार खुला ठेवण्याची गरजच काय ? शेवटी व्हायचा तेव्हढाच व्यवसाय होत असतो. दुकाने किती तास उघडी ठेवली यावर विक्री अवलंबून नसते हेच सिद्ध झाले आहे. ज्याठिकाणी आवश्यक आहे त्याठिकाणी म्हणजे रेल्वेस्टेशन, बसस्टँड परिसरातील हॉटेल, दुकाने वेळ वाढवून खुली ठेवण्यास हरकत नसावी. मात्र एकदा लोकांना वेळेत खरेदी करण्याची सवय लागली तर याचीही गरज भासणार नाही. रात्री-अपरात्री बाहेरगावाहून येणाऱ्या प्रवाशांची गैरसोय होणार नाही याची काळजी म्हणूनच स्टँड आणि स्टेशनच्या परिसरातील हॉटेल्स जादावेळ सुरू ठेवावीत.

सुरुवातीला थोडेसे जाचक वाटत असले तरी वेळेचे नियम घालून ‘स्टार्ट अप’ केला तर….

सगळ्यात पहिल्यांदा उत्पादक कंपन्यांनी आपल्या मार्केटिंगच्या फंडा बदलायला हवा. वेगवेगळी प्रलोभने दाखवीत जास्तीतजास्त विक्रीचे उद्दिष्ट बाजूला ठेवून ‘गुणवत्तापूर्ण’ विक्रीसाठी विक्रेत्यांना प्रवृत्त करावे. याबरोबरच बाजारातील मागणी प्रमाणेच उत्पादन करावे. जादा उत्पादन करणे ही जर उत्पादकांची तांत्रिक गरज असेल तर नव्या बाजारपेठेचा शोध घेणे देखील त्यांच्यासाठी बंधनकारक असावे. गर्दीला आकर्षित करणारे विक्रीचे तंत्र उत्पादकाला दीर्घकाळ फायद्याचे ठरत नाही. याउलट गुणवत्तेला प्राधान्य देणारा ग्राहक उत्पादकाला दीर्घकाळ फायदा देत असतो हेच आता सिद्ध झाले आहे. एकूणच आता लॉक डाऊनच्या काळात जे नियम आणि सवयी अंगवळणी पडत आहेत त्यांना अधिक बळकटी देणारे मार्केटिंग आता अपेक्षित आहे. तरच लॉक डाऊन नंतर पूर्वपदावर येताना नव्याने ‘स्टार्ट अप’ करीत समाजाचे स्वास्थ्य अबाधित ठेवल्याचे देशकार्य घडेल….!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

तुमच्याकडे पाऊस पडतोय ना….!

गेल्या दोन दिवसांपासून एकतर उकाडा कमी झाल्याने हायसे वाटत आहे. त्याबरोबरच दिवसभर मोबाईलवर विचारणा करणाऱ्या ‘कॉल्स’चा विषय देखील बदलला आहे. रोजरोज तेच ते विचारणा करणारे कॉल्स…..तुमच्याकडे कोरोनामुळे किती गेले ?…..गेल्या दोन दिवसांपासून वेगळीच विचारणा करतायत…..केरळपर्यंत पाऊस आलाय म्हणे, तुमच्याकडे आला का..? प्रश्नांचा विषय बदलल्याने हे कॉल्स अटेंड करताना जरा बरं वाटायला लागलंय.

कोरोनाने गेल्या दीड वर्षापासून जगण्याची परिभाषाच बदलून टाकलीय. सुरुवातीला मोबाईलवर येणारे कॉल्स अटेंड करावे लागायचे. जिज्ञासा, माहिती, गांभीर्य, एकमेकांशी कनेक्ट राहण्याची धडपड…सगळ्या संमिश्र भावना असायच्या. मोबाईल खणखणला तरी आपली कुणीतरी आस्थेने विचारपूस करतंय या भावनेने जीव सुखावून जायचा. जसजसा कोरोना जीवावर उठला तसतसा कॉल अटेंड करताना भीती वाटायला लागली. नुसत्या रिंगटोनचा आवाज देखील आला तरी काळजात ‘धस्स’ व्हायला लागायचं…..आज तुमच्याकडे किती मृत्यू झाले ? हा प्रश्नच संवेदना नष्ट करण्याबरोबरच ‘फोबिया’ग्रस्त वाटू लागला. दिवसभर ‘सायलेंट’ मोडवर मोबाईल ठेवायचा प्रयत्न करून बघितला. पण न जाणो जवळच्या आप्तस्वकीयांची खबर नेमक्यावेळी आपल्यालाच कळणार नाही या काळजीने मोबाईल सायलेंट मोडवर ठेवायचं कधी धाडस केले नाही.

गेल्या वर्षीचा पावसाळा असा तसाच गेला. पावसापेक्षा मृत्यूच्या वेदनेचा पूर जास्त आला. यंदा मात्र असं काही होवू नये याची देवाकडे सारखी प्रार्थना करत असतानाच अवकाळी (प्रीमान्सून) दोन-चार वेळा चांगलीच हजेरी लावून गेला. त्यानंतर अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरात आलेल्या चक्रीवादळांनी भलेही नुकसान केले असेल पण वातावरणात देखील बदल घडवला. नुकसानीची आता सवयच होवून गेलीय. त्यामुळे त्याचं आजकाल फारसं दुःख देखील होईना. पण चक्रीवादळानंतर आकाशात रोज ढग भरून यायला लागले अन मग पावसाचे वेध सुरू झाले. भविष्यवाले जागे झाले, कधी नव्हे ते हवामान खात्याचे अंदाज पण बरोबर आल्याने यंदा पावसाळा वेळेत सुरू होईल याची खात्री वाढलीय.

दरवर्षी पावसाळ्याच्या तोंडावर अडगळीत पडलेल्या, फाटलेल्या, काड्या तुटलेल्या नादुरुस्त छत्र्या दुरुस्त करून घ्यायचा हे एक आद्य कर्तव्यच असते. गेल्या पावसाळ्यापूर्वी ते सततच्या ‘लॉक डाऊन’मुळे शक्य झालेच नाही. यंदा मात्र छत्र्या दुरुस्त करण्यापुरते का होईना सरकारने ‘लॉक डाऊन’ हटवावे अशी मागणी करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. कोरोनाची दुसरी लाट भारतासाठी ‘डेथ कॉल’ देणारीच ठरली. त्यामुळे लॉक डाऊनमधून सुटका काही होईना. पण म्हणतात ना…..आयुष्यात दुःखं खूप दाटून आली की अश्रूंचा बांध फुटून आपोआप मन हलकं होतं. आता पण असंच काहीसं होईल हा आशावाद आहे. शेवटी रोज आभाळ भरून येतंय…. कुठंतरी ते बरसत असेलच ना..! आज तुमच्या अंगणात तर उद्या माझ्या अंगणात पाऊस येईलच ना…..वर्षभराच्या सगळ्या वेदना, दुःखे धुवून काढायला…..तुमच्याकडे पाऊस पडतोय ना…!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

‘कोरोनाचा जन्म’ हा मुद्दा युद्धाचा की व्यापाराचा..?

संपूर्ण जगाला मृत्यूच्या कराल दाढेत ढकलणाऱ्या 'कोविड 19'ची साथ महामारीच्या रूपाने भेट देणाऱ्या 'कोरोना'चा जन्म चीनच्या वूहान मधील प्रयोगशाळेत मुद्दाम करण्यात आल्याचा आरोप आता अमेरिकेसह सर्व जगच करीत असतांना चीनने मात्र हा आरोप कायम फेटाळूनच लावला आहे. आता अमेरिकेने त्यांच्या गुप्तहेर संघटनेला याचा अहवाल तयार करायला सांगून नव्या वादाला 'तोंड' फोडले आहे. दोन महासत्तांमधील हा वाद आता सम्पूर्ण जगाला महायुद्धाकडे नेईल की जगाच्या विशेषतः भारताच्या बाजारपेठेवर कब्जा मिळविण्यासाठीची ही कुटनीती असेल...हे आता येणारा काळच ठरवेल.
कोरोनाला जन्माला घालणारी चीनच्या वूहान शहरातील हीच ती इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी (डब्ल्यू आय व्ही) प्रयोगशाळा.

कोरोना विषाणूच्या साथीचा रोग जगभर नेमका कसा पसरला ? याबद्दल अजूनही रहस्य कायम असून हा व्हायरस चीनच्या वूहान शहरातील इन्स्टिट्यूट ऑफ व्हायरोलॉजी (डब्ल्यू आय व्ही) मधून पहिल्यांदा आढळला हे जगासमोर आले आहे. या लॅब मधील ३ कर्मचारी नोव्हेंबर २०१९ मध्ये आजारी पडले होते. त्यांना उपचारासाठी हॉस्पिटलमध्ये दाखल केल्यानंतर डिसेंबर २०१९ च्या शेवटच्या आठवड्यात चीन प्रशासनाने वूहान शहरात पहिल्यांदाच कोविड 19 च्या संक्रमणाची नोंद केली होती. त्यानंतर ‘त्या’ प्रयोगशाळेतच ‘व्हायरस’ची निर्मिती करण्यात आली असून हाताळताना कर्मचाऱ्यांच्या गलथानपणामुळे ‘बाधा’ झाल्याचा आरोप पहिल्यांदा अमेरिकेकडूनच करण्यात आला होता. हा आरोप चीन सरकारने तात्काळ फेटाळला होता. या आरोपाबाबत कोणताही ठोस पुरावा अमेरिकेला मिळालेला नव्हता. याबरोबरच त्या पहिल्या तीन बाधित कर्मचाऱ्यांवर कोणती लक्षणे दिसली ? याचा अहवाल देखील चीनने जगासमोर आणला नव्हता. आता या विषाणूच्या उत्पत्ती संदर्भात सिध्दांत मांडण्यासाठी जागतिक आरोग्य संघटना (डब्ल्यू एच ओ) वूहानच्या प्रयोगशाळेतील ‘विषाणू गळती’ संदर्भात संशोधन करू पहात आहे. चिनी शास्त्रज्ञासमवेत तयार केलेल्या प्राथमिक अहवालानुसार हा विषाणू वटवाघूळापासून दुसऱ्या प्राण्याच्या मार्फत माणसांमध्ये संक्रमित झाला या तर्कावर जागतिक आरोग्य संघटना देखील संतुष्ट नाही. चीनने मात्र याविषयावर पडदा टाकण्याची भूमिका पहिल्यापासून घेतली आहे.

आता कोविड 19 ची उत्पत्ती या मुद्द्यावर अमेरिका आणि चीन आमनेसामने येवू पहात आहेत.

प्राण्यांमधून माणसात पसरणाऱ्या विषाणूंमुळे भविष्यातील साथीचे रोग थांबविण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे अशाप्रकारच्या घटनांची शक्यता पूर्णपणे समजून घेणे आणि अश्या घटना पुन्हा होण्यापासून रोखण्यासाठी प्रयत्न करणे या भूमिकेतून जागतिक आरोग्य संघटनेने यावर संशोधनाची गरज व्यक्त केल्यानंतर अमेरिका सरसावली आहे. अमेरिकेच्या माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्याप्रमाणेच नूतन राष्ट्राध्यक्ष जो बायडन यांनी देखील अमेरिकेच्या गुप्तचर संघटनेला याविषयावर माहिती गोळा करण्याचे आदेश देत ९० दिवसांचा कालावधी दिला आहे. आता शास्त्रीय संशोधनासाठी माहिती गोळा करण्याचे आदेश जर गुप्तचर यंत्रणेला दिले जात असतील तर अमेरिकेला नेमके काय हवे आहे ? हा प्रश्न चीनला देखील सतावणारा असाच आहे. अमेरिकेच्या गुप्तचर विभागाचे दावे पूर्णपणे खोटे असून अमेरिका सतत लॅब मधील विषाणू निर्मिती आणि गळती संदर्भात करीत असलेला आरोप हा जगाचे लक्ष विचलित करण्यासाठी करीत असल्याचा आरोप चीन प्रशासनाने केला आहे. कोविड व्हायरसच्या उत्पत्तीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी व्हाईट हाऊसला संपूर्ण ‘डेटा’ हवा आहे. चीन तो डेटा देणार नाही किंवा अमेरिकेच्या गुप्तचर यंत्रणेला तपासासाठी कोणत्याही प्रकारचे सहकार्य करणार नाही. यातूनच आगामीकाळात या दोन्ही महासत्तामध्ये संघर्षाची ठिणगी पडणार आहे. यात मध्य आशिया विशेषतः भारत ओढला जावू शकतो.

नव्या संघर्षाच्या मुद्द्यावर भारत-अमेरिका विरुद्ध चीन असे चित्र निर्माण केले जाईल.

गेल्या काही महिन्यांपासून सीमेवर उचापती करणाऱ्या चीनच्या विरोधात भारतीय जनमत अगोदरच तयार असताना कोविडची उत्पत्ती वूहानच्या प्रयोगशाळेतच झाली असल्याची भूमिका आता भारतीयांना देखील खात्रीची वाटू लागली आहे. त्यामुळेच भारतीय बाजारपेठेत चीनने उत्पादित केलेल्या वस्तूंवर बंदी आणण्याची नवी भूमिका तयार होवू लागली आहे. सीमेवर अतिशय तणावपूर्ण स्थिती निर्माण होत असतानाही भारत सरकारने अद्याप चीन बरोबरच्या ट्रेडिंगवर बंदी घालण्याची भूमिका घेतलेली नाही. चीन सीमेवर कितीही कागाळ्या करीत असला तरी भारताशी तो थेट युद्ध करू शकत नाही. कारण युद्धाचा त्याच्या ट्रेडिंगवर विपरीत परिणाम होवून चीनची अर्थव्यवस्था डळमळू शकते याची चीनला जाणीव आहे. तर या परिस्थितीची अमेरिकेलाही पूर्ण जाणीव आहे. सध्या अमेरिका आपले लष्कर अफगाणिस्तानातून काढून घेण्याच्या तयारीत असले तरी त्याला आशियातून रोवलेला पाय काढायचा नाही. अश्यास्थितीत नव्या संघर्षाला तोंड फोडून पाकिस्तान किंवा भारताच्या हवाई तळांचा ताबा घेत अफगाणिस्तानातील लष्कर हलवायचे ही कुटनीती अमेरिका अवलंबू शकतो. अर्थात कितीही मैत्रीपूर्ण संबंध असले तरी भारत हवाई तळ वापरण्याची अमेरिकेला परवानगी देणार नाही. तेंव्हा भारताला न दुखावता पाकिस्तानवर दबाव टाकण्याची खेळी अमेरिका खेळू शकते. अमेरिकेची ही चाल ओळखूनच चीनने गेल्या दोन-तीन वर्षांपासून पाकिस्तानात आर्थिक गुंतवणूक करीत पाकिस्तानला आपला ‘आश्रित’ बनविण्यास सुरुवात केली आहे. मात्र अर्थव्यवस्था कोलमडलेला पाकिस्तान जो जादा आर्थिक मदत देईल त्याच्या बाजूला झुकू शकतो याची जाणीव झाल्याने चीन आता पाकिस्तानवर विश्वास ठेवू शकणार नाही.

भारतीय बाजारपेठ मिळविण्यासाठीच आता आशियाखंडात युद्धाचे वारे वाहू लागेल.

नुकत्याच काहीकाळासाठी शांत झालेल्या इस्त्रायल आणि पॅलेस्टिन यांच्यातील संघर्षातून जग आता दोन गटात विभागल्याचे स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळेच युद्धखोर असलेल्या महासत्ता आता आशिया खंडावर कुणाचे वर्चस्व ? यासाठी महायुद्धाचा ‘घाट’ घालतील. अर्थात हे युद्ध बॉम्ब वर्षावा बरोबरच ‘ट्रेडिंग’च्या माध्यमातून देखील खेळले जाईल. आपल्या उत्पादनासाठी बाजारपेठ मिळविण्यासाठी महासत्ता वर्चस्वाची कुटनीती खेळत आहेत. आशियात सर्वात मोठी बाजारपेठ म्हणून भारताने आपला दबदबा निर्माण केलेला आहे. वूहानच्या प्रयोगशाळेत कोविड 19 हा विषाणू जन्मला की नाही ? याचा अहवाल तयार करण्याची खेळी हे तर एक निमित्त आहे. खरा हेतू वेगळाच आहे.

कोरोनाचा जन्म या मुद्द्यावर आता अमेरिका आणि चीन संघर्षाच्या उंबरठ्यावर.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

लॉक डाऊन अन भटक्या कुत्रीची प्रसूती….!

नेहमी धटिंगणासारखं दारासमोर आशाळभूतपणे काहीतरी खायला मिळेल म्हणून उभ्या राहणाऱ्या 'त्या' कुत्रीने दोन-चार वेळा माझ्याकडून पेकाटात चार काठ्यांचा मार खाल्लेला होता. तेंव्हापासून मी रात्री उशिरा घरी येत असताना मुद्दाम माझ्यावर भुंकून आपला निषेध नोंदवत असायची. काल मात्र अतिशय दिनवाणी नजरेने माझ्याकडे बघत ती संध्याकाळी अंगणात उभी होती. मी देखील जरा दुर्लक्षच केलं. चांगलं गरोदरपणातील फुगलेलं पोट घेवून ती जिन्याच्या खाली मुक्काम ठोकू पहात होती. लॉक डाऊन मध्ये बिचारी कुठं जाणार..? भटक्यांना स्वतःचे निवाऱ्याचे ठिकाण कुठे असते...?
जिन्याखालीच तिनं पाच पिलांना जन्म दिला…

केवळ भूतदया म्हणूनच मी ‘अडलेल्या’ त्या कुत्रीला काठीने मारून हुसकावले नाही. भटकी असली तरी गरोदर होती म्हणून कदाचित शहाण्या माणसांचे सोकॉल्ड ‘संस्कार’ तिला माहीत असावेत. शिवाय माणसांसाठी पुकारलेल्या ‘लॉक डाऊन’ची तिला अडचण असण्याचं काहीच कारण नव्हतं. तिला कुणी पाळलं नव्हतं. पाळीव असती तर तिच्या गरोदरपणात काळजी घेणारे तिच्या अवती-भवती रेंगाळताना दिसले असते.

या कुत्र्यांचं एक बरं असतं…. माणसांसारखं त्यांना आई-बाप, जात, धर्म कुणी विचारत नाही. नाही म्हणायला प्रदेश विचारत असतील. म्हणूनच एका गल्लीतील भटके कुत्रे चुकून जरी दुसऱ्या गल्लीत गेले तर त्या गल्लीतील कुत्र्यांची टोळी एकजुटीने पिटाळून लावते. त्यामुळे त्यांच्यात ‘प्रदेश’नियम पाळत असावेत असा माझा अभ्यास सांगतो. तर जिन्याखाली आसरा घेतलेल्या ‘त्या’ भटक्या कुत्रीने रात्रीच पाच पिलांना जन्म दिला. सकाळी जाग आल्यावर ‘कु-कु’ आवाजाने माझं जिन्याखाली लक्ष गेलं, तर बाईसाहेब पाच पिलांना जन्म देऊन तिथंच चार पाय ताणून झोपलेल्या दिसल्या.

डोळेही न उघडलेल्या पिलांना भूक लागल्यावर दूध प्यायचं कसं कळत असावं….

परवा लॉक डाऊनमुळे दुकाने बंद असल्याने त्याच्या पाळलेल्या डॉगीसाठी बिस्किटे मिळत नसल्याची तक्रार करत होता. लॉक डाऊनमुळे पाळीव प्राण्यांचे खाण्याचे हाल होत आहेत. त्यांना वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध व्हाव्यात म्हणून ‘अत्यावश्यक’ सेवेत पशुखाद्य आणि उपचार यांचा समावेश केला जावा असं निवेदनही त्याने कलेक्टरला दिले होते. पाळलेल्या ‘डॉगी’साठी त्याने आंदोलनाचा पवित्रा घेतला होता. पण भटक्या कुत्र्यांचं काय..? अगदी भटक्या माणसांसारखंच..! लॉक डाऊनच्या काळात देखील दवाखान्या शिवाय जिन्याखाली प्रसूतीनंतर बाळ-बाळंतीण सुखरूप आहेत.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

कोरोना प्रभावहीन होतोय हा ऋतुबदलाचा फायदा की प्रयत्नांचा…?

दिवसभर ढगाळ वातावरण तयार झाल्याने उष्म्यापासून सुटका होतेय आणि वेळेवर मान्सून येण्याची शक्यता वाढलीय.
  • वातावरणातील बदल आणि कोरोनाच्या प्रभावातील बदल या दोन्हीही घटना २४ मे रोजी घडल्यात.
  • नेहमी तापमानाचे रेकॉर्डब्रेक करणाऱ्या विदर्भात या वर्षी पारा ४२.५ अंशाच्या पुढे सरकला नाही. गतवर्षी ४७.३ अंश सेल्सिअस एव्हढे तापमान नोंदविणाऱ्या विदर्भात यंदा उष्णतेचा पारा घसरला. हा सुखद अनुभव मिळाला तो २४ मे २०२१ या दिवशी.
  • तर कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत महाराष्ट्रात बाधित आणि बळींची आकडेवारी कमालीची घसरली तो दिवस देखील २४ मे २०२१ हाच. महाराष्ट्रात जवळपास १६ ते १८ जिल्ह्यात आणि शहरात २४ मे रोजी कोरोनाचा एकही बळी गेल्याची घटना नोंदविली गेली नाही. हा सुखद अनुभव देखील २४ मे रोजी अनुभवायला मिळाला.

उन्हाळा अनुभवावा तो महाराष्ट्रात असं म्हणतात. विदर्भातील अकोला, अमरावती, नागपूर, चंद्रपूर तर मराठवाड्यातील परभणी, नांदेड, हिंगोली, लातूर, उस्मानाबाद आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील सोलापूर हे जिल्हे म्हणजे उष्णतेचे रेकॉर्डब्रेक तापमान नोंदविणारे जिल्हे म्हणून ओळखले जातात. उष्णता अनुभवायची असेल तर उन्हाळ्यात या जिल्ह्यात मुक्कामाला जावून दाखवा असं गंमतीने म्हंटल्या जातं. थोडक्यात उन्हाळ्यात निसर्गाचा रौद्र अवतार पहायला मिळणारे हे जिल्हे आहेत. गेल्या दहा वर्षांत उत्तरोत्तर तापमानाचा पारा वाढविणाऱ्या या जिल्ह्यात यावर्षी तापमान ४२-४३ अंशाच्या पुढे सरकलेले नाही. हा बदल नेमका कशामुळे झाला असावा ?

उत्तराखंड राज्यातील जोशीमठ तालुक्यात हिमकडा कोसळून ७ फेब्रुवारी २०२१ रोजी मोठी दुर्घटना घडली होती. या घटनेकडे केवळ दुर्घटना म्हणून न पाहता वातावरणातील बदल घडविणारी घटना म्हणून नोंद घेणे आवश्यक आहे. हिमकडा कोसळल्याने बर्फ वितळून नद्यांना महापूर आला होता. मात्र उन्हाळ्याच्या सुरुवातीलाच वातावरणात निर्माण होणाऱ्या गारव्याने उष्णतेच्या पाऱ्याला उसळी मारायची संधी मिळाली नसावी म्हणूनच यंदाच्या उन्हाळ्यात उष्णतेची लाट उसळली नसावी असा एक तर्क मांडल्या जावू शकतो. तर गत सप्ताहात अरबी समुद्रात उसळलेल्या तौक्ते चक्रीवादळ आणि बंगालच्या उपसागरात उसळलेल्या चक्रीवादळामुळे भारतीय उपखंडात या उन्हाळ्यात उसळू पाहणारा उष्णतेचा पारा एकदम घसरला हा एक तर्क असू शकतो. तर कोरोना महामारीमुळे गेल्या दीड वर्षांपासून जगभर वेळोवेळी पुकारलेल्या लॉक डाऊनमुळे वातावरणातील प्रदूषण कमी झाले तसेच ओझोनचा स्तरही वाढला असल्याने यावर्षी जगभरच वातावरणातील बदलामुळे उष्णतेमध्ये फरक पडला असल्याचाही एक तर्क मांडल्या जातो. आता भारतात उष्णतेची लाट आणि कोरोनाची दुसरी लाट दोन्हीही एकाच दिवशी घसरल्याने एकमेकांशी संदर्भ लावण्याची शक्यता अगदीच अतर्क्य ठरू शकणार नाही.

आता भारतातील कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटे बाबत बोलायचे झाल्यास लॉक डाऊनच्या काळात कोरोनाचा प्रतिबंध करण्यासाठी आरोग्य यंत्रणेने सुचविलेले उपाय गंभीरतेने न पाळल्याने कोरोनाची दुसरी लाट उसळली असा एक तर्क मांडला जातो. तर पहिल्या टप्प्यातील कोरोना पेक्षा दुसऱ्या टप्प्यातील कोरोना आपले रूप पालटून अतिवेगाने स्थिरावत असल्याने दुसरी लाट वेगाने उसळली असा ढोबळमानाने तर्क मांडल्या जातो. तर सरकारी यंत्रणा वैद्यकीय सुविधा आणि लसीकरणामध्ये सपशेल अपयशी ठरल्याने भारतात कोरोनाची दुसरी लाट उसळली असाही तर्क मांडला जातो. मात्र गेल्या महिनाभरापासून विशेषतः महाराष्ट्रात कोरोनाचा कहर टिपेला गेलेला असतांना २४ मे रोजीचा आकडेवारीचा अहवाल हा निश्चितच दिलासा देणारा ठरला आहे. एकूणच ‘जादूची कांडी’ फिरावी तसा कोरोनाचा प्रभाव कमी होत नाही तर त्याकरिता होणारे सरकारी यंत्रणेचे प्रयत्न, जनजागृती यामुळेही हा अपेक्षित परिणाम दिसत आहे. बाधित रुग्णांनी गच्च भरलेल्या हॉस्पिटल मधून आता उपचार सुविधा देखील तत्परतेने मिळत आहेत. ऑक्सिजन, रेमडीसीव्हर, वेगवेगळ्या तपासण्या आणि चाचण्या तत्परतेने होवू लागल्या आहेत. लसीकरणालाही येत्या काही दिवसात अपेक्षित वेग मिळेल याची आरोग्ययंत्रणा आणि नागरिकांना देखील खात्री वाटत आहे. एकूणच कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेच्या सुरुवातीला कोसळलेली शासकीय यंत्रणा आता पुन्हा सावरली आहे. एव्हढेच तूर्तास……

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

मृत्यू बघून डोळ्यातील पाणी आटलंय… आता धुवांधार पाऊस हवा…!

आग ओकणाऱ्या सूर्याच्या दाहकतेने करपलेल्या झाडांना पुन्हा पालवी फुटण्यासाठी पावसाचा शिडकावा हवा.

एकीकडे कोविड महामारीने दीड वर्षांपासून थैमान घातलंय. सगळं जग एका जागी थांबलंय. रोजच मृत्यूचा शोक करून डोळे कोरडे पडलेत. डोळ्यातलं पाणी आटलंय…. वातावरणात चहुबाजूंनी उष्णता भरलेली. डोक्यावर आग ओकणारा सूर्य अन तहानलेली व्याकुळ सृष्टी. पाण्याच्या एका थेंबाची प्रतीक्षा करीत पानझडी झालेल्या निष्पर्ण झाडांचे सांगाडे….तीच अवस्था माणसांची. जिथे फक्त उन्हाळा आणि कडक उन्हाळा असे दोनच ऋतू असतात. पावसाच्या आगमनाची खरी प्रतीक्षा तर याच प्रदेशाला असते. दरवर्षी हुलकावणी देत सरासरी पेक्षाही कमी हजेरी लावणाऱ्या पावसाची वाट पहात राहणे हा देखील एक मोसमच म्हंटला पाहिजे. विशेषतः ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेला शेतकरी तर पावसाच्या प्रतीक्षेत आकाशाकडे डोळे लावून बसलेला असतो. कधीतरी परमेश्वराला दया येईल अन तो अगदी वेळेवर जमिनीची अन मनुष्यदेहाची तहान भागविणाऱ्या जलधारांना मुक्तपणे बरसवेल…… टिव्हीतल्या दुपारच्या चर्चासत्राची सुरुवात करताना निवेदिका स्क्रिप्ट वाचत म्हणाली.

कोरोना तर जाणार नाहीय. कधी न कधी तो प्रत्येक शरीराचा ताबा घेऊन पोखरणार आहे. त्याला सोबत घेऊनच जगण्याची सवय करावी लागणार आहे. त्याच्याशी दोनहात करून लवकरच त्याला हरवू सुद्धा पण त्याआधीच पावसाने हरवलं तर…? माणसांनी पापं खूप केलीत म्हणून तर देवाचा प्रकोप होतोय…… टीव्हीवर कुणीतरी भविष्यवेत्ता शापीत वाणी सांगत होता. कोरोना पण देवानेच माणसांना दिलेला शाप आहे म्हणे……माणसं एकमेकांच्या जीवावर उठतील…रक्ताचे पाट वाहतील….सगळीकडे आगीचे गोळे पडतील….वणवा पेटेल ही मागच्यावर्षी केलेली भविष्यवाणी खरी झाली की नाही..?….टिव्हीवरचा तो भविष्यवेत्ता गरजला. समोर बसलेल्या सगळ्या भक्तांनी माना डोलावल्या. आता यंदा पाऊस पण कोपला तर…?

काळ्याशार ढगांनी सूर्याला पण झाकून टाकू देत….पण यंदा पाऊस हवा.

टीव्हीवरच्या त्या चर्चासत्रात भविष्यवेत्त्याची बतावणी खोडून काढणारा एक विज्ञानवादी हस्तक्षेप करीत म्हणाला….यंदा पाऊस अगदी वेळेवर पडणार आहे. दीड वर्षांपासून माणसांकडून होणारं पर्यावरणातील प्रदूषण खूप कमी झालंय… ओझोनचा स्तर पण चांगला झालाय. आता प्रशांत महासागरावर ‘अलनिनो’ची समस्या उद्भवणार नाही. त्यामुळे पावसाची पण प्रतीक्षा करावी लागणार नाही…. चक्रीवादळामुळे देखील पाऊस हुलकावणी देणार नाही….. सरासरीपेक्षा जास्त नाही पडला तरी पाऊस येणार हे नक्की…..उपस्थितांच्या चेहऱ्यावर समाधानाची लकेर उमटवून तो विज्ञानवादी शांत झाला. त्यानंतर टीव्हीवर इस्त्रायल-पॅलेस्टिनी युद्ध आणि जगभरातील कोरोनाच्या बातम्यांचा कडकडाट सुरू झाला….. दिवसभर आग ओकून थकलेला सूर्यही आता अस्ताला चालला होता….!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.