आमरसाचा मोसम सुरू झालाय….येताय ना आंबा चाखायला…?

एप्रिल ते जून महिन्या अखेरपर्यंत आंब्याचा (मँगो) सिझन असतो. विशेषतः महाराष्ट्रात घरा-घरात याकाळात आमरसाची मेजवानी झोडण्यासाठी पाहुण्यांची वर्दळ असते. गेल्या दोन वर्षांपासून कोरोना महामारीच्या फैलावामुळे पाहुण्यांची वर्दळ नसली तरी कुटुंबासह आमरसाची लज्जत चाखण्यासाठी खवैय्ये सरसावले आहेत. सध्याच्या काळात एकमेकांच्या घरी येणे-जाणे बंद असले तरी व्हॉट्सअप-फेसबुक, इंस्टाग्रामच्या माध्यमातून घरी बनवलेल्या आमरसाचे फोटो टाकून एकमेकांना आग्रहाची आमंत्रणे दिली जात आहेत.

फळांचा राजा आंबा हे तर भारतीयांचे राष्ट्रीय फळ आहे. याबरोबरच पाकिस्तान, बांगलादेश, फिलिपाईन्स या देशातून देखील आंबा मोठ्याप्रमाणात पिकतो. तसं बघायला गेलं तर आंब्याच्या जवळपास तेराशे जाती आहेत. पण आपल्याला जास्तीत जास्त वीस ते पंचवीस जातीच माहिती असतात. त्यातही हापूस, पायरी, बदाम, तोतापुरी, नीलम, लंगडा, मलगोवा, केशर या जातीचे आंबे बाजारात विक्रीला आलेले दिसतात. कोकणात तर आंब्याचा सिझन म्हणजे अर्थकारणाला उभारी देणारा फळविक्रीचा हंगाम असतो. कोकणी माणूस भलेही वर्षभर आर्थिक तंगीमुळे पाय दुमडून घरातच बसेल. पण गणपती उत्सव आणि आंब्याचा सिझन आला की त्याच्या उत्साहाला उधाण येते.

आंबा म्हंटल की ‘हापूस’ एव्हढंच आपल्या डोक्यात येतं. हा मार्केटिंगचा प्रपोगंडा म्हणा हवं तर… ‘एक्स्पोर्ट’ होणारा म्हणून बाजारात बोलबाला झाल्यानेच ‘हापूस’चा तोरा आहे. पण गावाकडं शेताच्या बांधावर पिकणारा गावठी ‘गोटी’ आंबा देखील तेव्हढाच रसाळ आणि गोड असतो. अर्थात जेवताना वाट्या-वाट्या आमरस प्यायचा आग्रह झाला तरच कोणत्याही आंब्याचा रस गोड लागतो हे देखील तितकेच खरे आहे. आंब्याच्या सिझनमध्येच शाळांना उन्हाळी सुट्ट्या लागत असल्याने मामाच्या गावाला (आजोळी) जायची ओढ खरं म्हणजे मनमुराद आंबा खायला मिळेल या आशेनेच असावी. अलीकडे धकाधकीच्या काळात मामा देखील नोकरीच्या निमित्ताने गाव सोडून शहराकडे आलाय, त्यामुळे आत्ताची पिढी आजोळाला जाणे विसरूनच गेली आहे. आतातर काय…कोरोनाचं निमित्त झालंय.

बाजारात आंबा खरेदीला गेल्यावर विक्रेत्याला ‘भैय्या देनेका भाव बोलो’ असं म्हणत भावाची ‘घासाघीस’ करीत आंबे खरेदी केले नाहीत तर आंबा ‘गोड’ निघत नाही अशी अंधश्रद्धा समस्त महिलावर्गात आढळते. याबरोबरच आपल्या नवऱ्याला यातील काहीएक कळत नाही. विक्रेता त्याला फसवून ‘आंबट’ आंबे गळ्यात मारतो यावर त्यांचा ठाम विश्वास असतो. हे सांगायचं कारण याच काळात सोसायटीतून, अपार्टमेंटमधून, कॉलनीतून महिला एकमेकींना फोन, व्हॉट्सअपच्या माध्यमातून याच विषयावर हितगुज साधत असतात. आंब्याचं कौतुक नसणारा मराठी माणूस सापडणं केवळ अशक्यच. खाण्यातल्या अनेक पदार्थांबाबत आवड-निवड असू शकते पण आंबा खाणे हा मराठी माणसाचा खाद्यधर्मच आहे. येताय ना मग आंबा खायला…….!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

कोविडला हरविणारी ‘जादू’ सरकारकडून हवी आहे….!

कोविड 19 बाबतची माहिती आता लहान मुलांना देखील तोंडपाठ झालेली आहे. गेल्या चौदा महिन्यांपासून सगळे जगच हा जीवघेणा अनुभव घेत आहे. कोविडला आपल्या शरीरात प्रवेश करू द्यायचा नाही हाच चांगला उपाय आहे अन अवघड ‘टास्क’ देखील आहे. अवघड यासाठीच म्हणायचं कारण गेल्या चौदा महिन्यांपासून एव्हढी मनुष्यहानी, उपासमार, आर्थिक हानी, मानसिक खच्चीकरण, तणाव आणि दडपणाच्या अनंत यातना सोसाव्या लागल्या. एव्हढं होवूनही आमच्यात आजही काहीच फरक पडलाय असं जाणवतच नाही. तोंडावर मास्क लावणे, सुरक्षित अंतर ठेवणे आणि स्वच्छता पाळणे या तीन प्राथमिक पण महत्वाच्या नियमांचे पालन देखील आम्ही करणार नसू तर अजून कोणत्या नव्या ‘जादू’ची वाट पहात आहोत.

ज्या देशातील जनता आडमुठी, अशिक्षित आणि सनातनी विचारांना घट्ट चिटकून राहते त्या देशाची प्रगती होत नाही हे आजवरच्या इतिहासातून आपण शिकलोय. ही तर महामारी आहे. यातून बचाव करण्यासाठी आपल्याला सहजतेने पाळता येणारे नियम अंगीकारण्यासाठी सक्ती का करावी लागत आहे. मुळात याकरिता सातत्याने ‘लॉक डाऊन’चा आधार घ्यावा लागतो हे सरकारचे नाही तर नागरिकांचे अपयश आहे. १३० कोटी लोकसंख्येच्या देशात कोणत्याही सरकारला अंमलबजावणी करताना अनेक अडथळे येणार, परिणाम दिसण्यासाठी कालावधी लागणार….हे अपेक्षितच आहे. मात्र काहीच होत नसल्याच्या समाजातून आपण सरकार आणि प्रशासकीय यंत्रणेवर आपला राग व्यक्त करतो. भारतासारख्या लोकशाहीवादी देशात लोकांना हीच मुभा असते. कारण राज्यात एका राजकीय पक्षाचे सरकार तर केंद्रात दुसऱ्या राजकीय पक्षाचे सरकार आपणच निवडून देत असतो. त्यामुळे त्यांच्यात वैचारिक मतांतरे आणि श्रेय लाटण्याचा स्पर्धेचे राजकारण आपसूकच सुरू असते. त्या-त्या राजकीय पक्षांचे पाठीराखे म्हणून आपण या राजकारणात स्वतःला झोकून देतो. समाजाशी संबंधित कोणतीही सामूहिक कृती करताना हाच अनुभव येतो. कदाचित लोकशाहीवादी असण्याची ही जबर किंमत आपण मोजीत असू.

आता देखील हेच सुरू आहे. कोविडच्या पहिल्या लाटेत अनभिज्ञते मुळे आणि औषध किंवा लस उपलब्ध नसल्यामुळे आपण खूप मोठे नुकसान सहन केले. मधल्या काळात लस निर्मितीमध्ये आपण आघाडी घेतली. सगळ्या जगाने कोविशील्ड आणि कोव्हाक्सीन लसीला प्राधान्य दिले. इथपर्यंत आपण विकसनशील मार्गावरच चालत असल्याचे जगाला दाखविले. मग लसीकरणाच्या मोहिमेदरम्यानच आपण अतिमागास राष्ट्रात उद्भवणाऱ्या परिस्थितीला सामोरे का जातोय ? एकतर कोविडची दुसरी आणि त्यानंतरही तिसरी लाट येणार याबरोबरच त्याच्या होणाऱ्या परिणामाची माहिती सरकार आणि आरोग्य यंत्रणेला देखील आहे. त्यांनी देखील ही माहिती दडवून ठेवली नाही. वेळोवेळी जनहितार्थ ही माहिती वेगवेगळ्या माध्यमातून सरकारने जनतेपर्यंत पोहोचविली आहे. मात्र जनतेला आपल्या कोणत्याच सवयी न बदलता कोविडला हरविणारी ‘जादू’ सरकारकडून अपेक्षित आहे.

राजा आणि सैन्य नुसते पराक्रमी असून चालत नाही, तर जनता देखील धैर्यशील आणि संयमशील असावी लागते तरच युद्ध जिंकता येते.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

फ्रान्सचे ऍक्शन “क्यूलोटी” आंदोलन आणि आपण….!

  • लॉक डाऊनच्या काळात अंतर्वस्त्र विक्रीची दुकाने अत्यावश्यक सेवांतर्गत समाविष्ट व्हावीत म्हणून ‘टिक टॉक’च्या माध्यमातून फ्रान्समध्ये छोट्या विक्रेत्यांनी सुरू केलेले ‘ऍक्शन क्यूलोटी’ जगभर चर्चेत आले.
  • सोशल मीडियाचा योग्य वापर कसा करावा याचे उत्तम उदाहरण म्हणून त्याकडे पाहिले गेले.
  • या आंदोलनाला समर्थन देणाऱ्या नागरिकांनी थेट पंतप्रधान जीन कॅस्टक यांच्या कार्यालयात कुरियरने ‘क्युलेटस’ (अंतर्वस्त्र) पाठवून आपला निषेध नोंदवला.
  • लॉक डाऊनच्या काळात भारतातही अत्यावश्यक सेवा सुविधांच्या शासकीय यादीबद्दल वादप्रवाद आहेत. मात्र संकुचित वृत्तीचे भारतीय या आंदोलनाकडे कसे बघत असतील..?

तुल्यबळ असलेल्यांबरोबरच तुलना करावी असं म्हणतात. त्यानुसारच भारतीयांना छोट्या मोठ्या गोष्टीतही फ्रान्सबरोबर तुलना केलेली आवडते. विशेषतः राजकीय पक्षांकडून अशाप्रकारची तुलना होत असल्याचे आपल्याला नेहमी पहायला मिळते. त्यामुळे फ्रान्सवासीय आपल्यापेक्षाही खूप श्रीमंत, शिक्षित आणि प्रगत असल्याचा साक्षात्कार आपल्याला नेहमीच करून दिला जात असतो. कोरोना महामारीने संपूर्ण जगालाच ‘जागेवर’ आणलंय हेच दिसून येतंय. प्रतिबंधात्मक उपाययोजना म्हणून सर्वच देशांनी लॉक डाऊनची उपाययोजना अंमलात आणली. प्रत्येक देशातील जनसमूहाची जीवनपद्धती, सभ्यता आणि आचारविचार पाहूनच त्या-त्या देशांनी अत्यावश्यक सेवा-सुविधांच्या यादीत गरजेच्या आवश्यक गोष्टींचा समावेश केला. मात्र लॉक डाऊनच्या काळात प्रत्येक देशात नागरिकांनी आपआपल्या शासकांच्या विरोधात ओरडही केलीच. त्यातून काही अफलातून मागण्यांचे किस्सेही समोर आले.

हे ‘ऍक्शन क्यूलोटी’ आहे तरी काय ? तर फ्रान्सवासीयांना स्वच्छतेच्या सवयीमुळे दरमहिन्याला आपली अंतर्वस्त्रे बदलण्याची अत्यावश्यकता वाटते. मात्र फ्रान्स सरकारने लॉक डाऊनच्या काळात अत्यावश्यक सेवा-सुविधांच्या यादीतून आपल्या भाषेत सांगायचे तर ‘होजिअरी’ विक्रेत्यांना वगळले. मात्र ऑनलाईन विक्रीव्यवस्था आणि मॉल मधून ही अंतर्वस्त्रे विकली जावू लागली. त्यामुळे होजिअरी विक्री करणाऱ्या छोट्या विक्रेत्यांमध्ये असंतोष पसरला. त्यांनी अगोदर याला टिक टॉक वर वाचा फोडली. मग ट्विटरवर ट्रेण्ड सुरू झाला. त्यातूनच पंतप्रधान जीन कॅस्टक यांना कुरिअरद्वारे ‘लेडीज वेअर’ पाठवायला सुरुवात झाली. फ्रान्स वासीयांची निषेध नोंदविण्याची देखील अफलातून पद्धत दिसून येते. आता हीच स्थिती भारतात देखील आहे. फ्रान्स सारखाच भारत देश देखील सुदृढ लोकशाही असलेला देश आहे. इथेही लोकांना अमर्याद असे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य बहाल केलेले आहे. फरक फक्त ‘अत्यावशकतेचा’ आहे. त्यांच्याकडे महिन्याला अंतर्वस्त्र बदलतात. आपल्याकडे……टिरीवर अंतर्वस्त्राच्या झिरमाळ्या झाल्या तरी आपण उंची बाह्यवस्त्रे घालून मिरवतो. पण दारूची दुकाने अत्यावश्यक सेवेत असावीत म्हणून ओरड करतो.

आपल्याकडे कोरोनाच्या पहिल्या लाटेच्या वेळीच दारू आणि व्यसनाच्या सर्व वस्तूंना लॉक डाऊनच्या नियमातून वगळा म्हणून ‘अ’ वर्गाच्या विचारवंतांकडून मुक्ताफळे उधळली गेली होती. नशीब पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या कार्यालयात दारूच्या बाटल्या कुरिअरद्वारे पाठविल्या गेल्या नाहीत. पण शेवटी अप्रत्यक्षपणे सरकारला या मागणी पुढे हात टेकावे लागलेच. जनक्षोभापुढे सत्ताधाऱ्यांना लोटांगण घालावेच लागते. मग फ्रान्स असो की भारत…आता भारतात कोणतेही आंदोलन न करता लॉक डाऊनमध्येही दारू मुबलक प्रमाणात मिळते. अर्थात सरकारच्या या अश्या धोरणांमुळे कोरोनाचा फैलाव किती वेगाने झाला याची लोकशाही प्रणाली स्वीकारलेल्या सर्वच देशांना जबर किंमत मोजावी लागत आहे.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

सत्ता कुणाची……. समाजमाध्यमांची की राजकीय पक्षांची….?

  • देश कोणताही असो त्या देशाची प्रगती ही तिथे वर्चस्व अर्थात सत्ता कोण करतंय ? यावरच अवलंबून असते.
  • सत्ता प्रस्थापित करण्याचे जसे अनेक प्रकार आहेत तसेच सत्तेचे देखील.
  • स्वातंत्र्याचा विचार मांडणारा व्यक्ती अथवा समूह सत्ताधीशाच्या रूपात समोर असतो.
  • मात्र याच स्वातंत्र्याच्या विचारधारेला आपल्या ताकदीच्या जोरावर सत्तेमध्ये परावर्तित करणारी एक छुपी यंत्रणा असते. सत्तेचा खरा उपभोग हीच यंत्रणा घेत असते.
  • अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या बळावर सत्ता गाजवू पाहणाऱ्या राजकीय पक्ष आणि माध्यमांचा संघर्ष प्रत्येक देशात पहायला मिळतो.
  • सध्याच्या काळात प्रसार माध्यमांना देखील मागे टाकत पुढे आलेल्या समाजमाध्यमामुळे राजकीय पक्षांना देखील काही वेळा नमते घ्यावे लागत आहे. जनक्षोभ निर्माण करण्याची ताकद असणारी समाजमाध्यमे यामुळेच शिरजोर ठरत आहेत.

गुलामगिरीच्या बंधनातून देशस्वातंत्र्याची लढाई लढणाऱ्या सर्वसामान्य जनतेचे शस्त्र म्हणूनच प्रसार माध्यमांचा जन्म झाला. अनेक देशात जुलमी राजवट उलथवून सत्तांतरे घडवीत लोकनियुक्त सत्ता प्रस्थापित करण्यात महत्वाची भूमिका बजावणाऱ्या वृत्तपत्र माध्यमाचा आजही बोलबाला असला तरी एकविसाव्या शतकातील जगाचा त्राता म्हणून सर्वसामान्यांच्या मेंदूचा ताबा घेतलेल्या समाजमाध्यमांच्या प्रमाणाबाहेरील हस्तक्षेपामुळे प्रत्येक देशातील राजव्यवस्था चालविणाऱ्या यंत्रणा, राजकीय विचारधारेचे पक्ष, संघटना हतबल झाल्या आहेत. विचार व्यक्त करण्याच्या स्वातंत्र्याच्या नावावर वाढलेला उच्छाद हा अराजकतेकडे नेणारा ठरत आहे.

भारतासारख्या लोकशाहीप्रधान देशात तर गेल्या काही वर्षांपासून समाजमाध्यमांचा अतिरेक होताना दिसत आहे. सर्वच विकसनशील देशांमध्ये कमीअधिक प्रमाणात हा उच्छाद दिसतो. मुक्तपणे अभिव्यक्तीच्या प्रदर्शनाला स्थान देणारे व्यासपीठ असा चेहरा देत समाजमाध्यमांना लोकाभिमुख करणाऱ्या बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी याकडे केवळ व्यवसाय म्हणूनच बघितले असले तरी सर्वसामान्य माणूस याकडे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे हत्यार म्हणून पहात आहे. माहिती, ज्ञान आणि मनोरंजनाच्या त्रिसूत्रीवर उभारलेले हे समाजमाध्यम नावाचे ‘साधन’ लोकांचे ‘हत्यार’ केंव्हा बनले हेच कळून आले नाही. विशेषतः धर्म आणि राजकारण या विषयाची आवड असणाऱ्या भारतीयांनी या साधनाला आपल्या प्रतिकारासाठीचे हत्यार बनवल्याचेच दिसून येते.

अर्धशिक्षित आणि बेरोजगार पिढीच्या हातात हे ‘साधन’ आल्याने त्याचा नकारात्मक प्रतिक्रियावादी वापर मोठ्या प्रमाणात सुरू झाला. सुरुवातीपासूनच या वर्गाला समाजमाध्यमांच्या प्रवाहात आणण्याचे काम या देशातल्या राजकारणी आणि धर्मकारणी लोकांनी अट्टहासाने केले. त्याचाच परिणाम आता दिसून येत आहे. जो तो व्यक्त होण्याच्या या स्पर्धेत अतिरंजित, कपोलकल्पित विचारांना ‘हवा’ देताना दिसत आहे. राजकारणी लोक निवडणुकांची प्रचार यंत्रणा देखील समाजमाध्यमांवर विसंबून राबवितात हेच दुर्दैव आहे. बरं या समाजमाध्यमांवर जे काही रोज ओकल्या जात असते त्याची विश्वासहर्ता किती ? याचे उत्तर कुणीही ठामपणे देवू शकत नाही. आपोआपच एकसारखा अपप्रचाराचा भडिमार करीत व्यक्तीचे चारित्र्यहनन करण्यापासून सुरू होणारा हा खेळ समूहाच्या जात-धर्म आणि त्यांच्या वर्चस्वापर्यंत जावून पोहोचतो. हा खेळ रोज सेकंदागणिक खेळला जातो. सुरुवातीला स्वतःच्या हातचे खेळणे बनविण्याच्या नादात असलेले राजकारणी आता या समाजमाध्यमांच्या हातचे खेळणे बनले आहेत. म्हणूनच सत्तेविरोधात मत व्यक्त करण्यासाठीच जणू समाजमाध्यमांचे हत्यार हातात आल्याची भावना बळावत चालली आहे.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

या अवकाळी पावसा बरोबर कोरोना पण वाहून जाऊ दे रे महाराजा….!

  • दिवसभर उकाड्याने हैराण झाल्यानंतर संध्याकाळी अचानक आभाळ गच्च भरून येते.
  • ढगांचा गडगडाट आणि विजांच्या कडकडाटात मुसळधार पावसाच्या हजेरीने खूप शांत-शीतल वाटायला लागते.
  • आपला देश कृषिप्रधान आहे. त्यामुळे पावसाचे नेहमीच जल्लोषात स्वागत केले जाते. मात्र या अवकाळी किंवा मान्सूनपूर्व पावसाचे स्वागत शेतकऱ्यांकडून होत नाही.
  • अवकाळी पाऊस हा शेतकऱ्यांसाठी नेहमीच नुकसानीचा ठरतो. नाही म्हणायला लेखक, कवी, साहित्यिक आणि डॉक्टर मंडळींना या अवकाळीची देखील प्रतीक्षा असते, अगदीच खरं नाही पण चेष्टेने असं म्हंटल्या जातं.
  • गेल्या वर्षापासून अवकाळी पावसासोबत ‘कोरोना’ फैलावण्याची एक अनामिक भीती सतावत असते. रोगराईला घेवून येणाऱ्या या अवकाळी पावसासोबत कोणत्या रूपात कोरोना आपल्या शरीरात प्रवेश करेल याचीच जास्त धास्ती गेल्या वर्षापासून सतावतेय.

शेतात जोमाने येऊ पाहणाऱ्या पिकांची नासधूस करीत शेतकऱ्याला भिकेला लावणारा हा अवकाळी पाऊस ग्रामीण भागात भलेही नकोसा वाटत असला तरी शहरी भागात मात्र रस्ते आणि परिसर स्वच्छ धुवून काढणारा हा पाऊस शहरवासीयांना स्वप्नवत वाटतो. अर्थात सखल भागात पाणी साचल्याने, गटारे तुंबल्याने रोगराई पसरण्याची भीती वाढते. पण आरोग्याच्या उद्भवणाऱ्या समस्या म्हणजे वैद्यकीय क्षेत्राचा ‘सिझन’ समजला जातो. त्यामुळे वैद्यकीय सेवेकडे ‘धंदा’ म्हणून पाहणारे डॉक्टर अगदी बाह्या सारून रुग्णांची वाट पहात बसलेले असतात.

सध्या भारतात कोरोनाची दुसरी लाट उसळली आहे. अगदी वाड्या वस्त्यांपासून महानगरापर्यंत कोरोना पसरत चालला आहे. शासकीय रुग्णालयांसह सर्वच खासगी हॉस्पिटल कोरोना बाधित रुग्णांनी ओसंडून वाहत आहेत. त्यात रेमडीसेव्हरचा तुटवडा, ऑक्सिजनचा तुटवडा तर केवळ बेड उपलब्ध होत नसल्याने हॉस्पिटलच्या पायरीवरच रुग्ण आपला जीव सोडण्याच्या हृदयद्रावक घटना रोज कुठे ना कुठे घडत आहेत. अश्या भयावह वातावरणातही शासनाची आरोग्य यंत्रणा जीवावर उदार होवून एक एक जीव वाचविण्याची प्रयत्नांची पराकाष्ठा करीत आहे. कोविशील्ड आणि कोव्हक्सीन च्या लसीकरणाची मोहीम आता तिसऱ्या टप्प्यात आली आहे. या तिसऱ्या टप्प्यात अठरा वर्षावरील वयोगटातील नागरिकांना या लसीचा लाभ मिळणार आहे. उपलब्ध लसीचा साठा आणि पुरवठ्यावर ही मोहीम किती काळ चालेल हे ठरणार आहे. मात्र या देशातील प्रत्येक नागरिक ‘लसधारक’ होईल हेच या मोहिमेचे अंतिम लक्ष्य आहे.

हळूहळू सकारात्मक बदल दिसू लागले तरी हे अवकाळी गडद मळभ पुन्हा पुन्हा नकारात्मकता वाढवते. त्यापासून आम्हाला वाचव महाराजा….सगळ्या प्रकारच्या जीवजंतू पासून येणारी ‘इडापिडा’ गावाच्या वेशी बाहेरच ठेव रे महाराजा…..घर उजाडू देवू नकोस रे महाराजा….भरल्या घरातील अन्नपूर्णा अन तिच्या भरल्या कपाळावरचं कुंकू हिरावून जावू देवू नकोस रे महाराजा…..आणखी काय पण मागणं नाही, माणसांनी भरलेलं घर आणि गाव दोन्ही सुखरूप ठेव रे महाराजा…..

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

सोलापूरचा किल्ला लढवत ठेवणारा एकांडा शिलेदार गणपतराव पानसे

महाराष्ट्रातील प्राचीन भुईकोट दुर्ग प्रकारात मोडणारा सोलापूरचा किल्ला हा भारतातील अनेक राजवटी पाहिलेला मूक साक्षीदार आहे. आनंदनाम संवत्सरे भाद्रपद मास, अष्टमी,वार बुधवार शके १२३५ म्हणजेच इ.स. १३१३ या दिवशी सोलापूरचा हा भुईकोट किल्ला बांधावयास आरंभ झाल्याचा उल्लेख मिळतो. म्हणजेच ७०७ वर्षांपूर्वी हा किल्ला बांधला गेला आहे. बहामनी राज्याच्या विभाजनानंतर हा किल्ला विजापूरच्या आदिलशहाकडे काही दिवस तर अहमदनगरच्या निजामशहा कडे काही काळ होता. तर दिल्लीच्या अकबर बादशहाच्या काळात हा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात होता. पुढे दक्षिणेत मराठ्यांचा बंदोबस्त करायला आलेल्या औरंगजेबाने १६८५ पासून त्याच्या मृत्यूपर्यंत हा किल्ला ताब्यात ठेवला होता. पुढे पेशवाईचा अंमल सुरू झाल्यानंतर १७५० पासून ते मराठेशाहीचा अस्त होईपर्यंत म्हणजेच १८१८ पर्यंत हा किल्ला पेशव्यांच्या ताब्यात होता. २० फेब्रुवारी १८१८ मध्ये आष्टीच्या लढाईत ब्रिटिशांनी पेशवाईचा शेवट केला. मराठेशाहीचा शेवटचा सेनापती बापू गोखले या लढाईत धारातीर्थी पडल्यानंतर दुसरा बाजीराव पेशवा लढाई सोडून पळाला आणि मराठेशाहीची शिकस्त झाली. तरीपण सोलापूरचा भुईकोट किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला नव्हता. जवळपास तीन महिन्यानंतर झालेल्या घनघोर लढाईत सोलापुरात किल्ल्याच्या भोवती रक्तामांसाचा चिखल झाल्यानंतर ब्रिटिशांना समझोता करून हा किल्ला ताब्यात घ्यावा लागला. जवळपास तीन आठवडे किल्ला झुंजवत ठेवणारा मराठेशाहीचा शेवटचा एकांडा शिलेदार म्हणून तोफखाना बहाद्दर गणपतराव पानसे याची इतिहासातून तशी उपेक्षाच झाली.

हे गणपतराव पानसे यांचे मूळ चित्र नाही.

गणपतराव पानसे यांच्या घराण्याचे मूळ पुरुष भुतावा उर्फ भुतोपंत पानसे हे होते. त्यांचे मुळगाव सोलापूर जिल्ह्यातील पानगाव (ता.-बार्शी) हे होय. सध्या त्यांचे वंशज सोलापुरात रहात आहेत. माधवराव पेशव्यांपासून पानसे घराण्याची तलवार मराठेशाहीसाठी तळपल्याची इतिहासात नोंद आढळते. मात्र या पानसे घराण्याचा सविस्तर इतिहास तपशिलासह आढळून येत नाही. १९२९ च्या दरम्यान गंगाधरराव नारायणराव मुजुमदार यांनी पानसे कुलवृत्तांत प्रकाशित केल्याचे उल्लेख सापडतात. मात्र तपशीलवार माहिती मिळत नाही. त्यांच्या वारसांना देखील तपशील मिळत नाही. पराक्रमाची शर्थ करणाऱ्या शुरांचा इतिहासाच्या दुर्लक्षामुळे होणाऱ्या उपमर्दाचे हे एकमेव उदाहरण असावे.

ब्रिटिश आणि मराठ्यांच्या युद्धाचे कल्पित चित्र.

आष्टीच्या लढाईनंतर जवळपास तीन महिन्यानंतर गणपतराव पानसे यांनी ब्रिटिशांशी केलेली ही लढाई म्हणजे पराक्रमी मराठी एकांड्या शिलेदाराची ही नुसतीच शौर्यगाथा नाही तर ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्ध पुकारलेल्या बंडाची ती ‘पहिली ठिणगी’ समजली जाते. पारतंत्र्यात गेलेली भारतभूमी परकीयांच्या तावडीतून सोडवून घेण्यासाठी झालेल्या प्रदीर्घ संघर्षातील ही पहिली लढाई आहे. इथून पुढे १९४७ पर्यंत जे सशस्त्र उठाव, बंड, सत्याग्रह, अहिंसात्मक आंदोलने या भूमीत झाली त्यासर्वांचा आरंभ करणारी ब्रिटिशांच्या विरोधातील पहिली कारवाई गणपतराव पानसे यांनी केली. दि. ६ मे १८१८ रोजी या लढाईला प्रत्यक्ष तोंड फुटले. पानशांनी किल्ल्यावरून तसेच शहराच्या बाळीवेस आणि विजापूर वेस भागातून आपल्या तोफांचा भडिमार केला. दोन्हीकडून तोफा चालविल्या गेल्या. या धुमश्चक्रीत सैन्याबरोबरच नागरिकांची देखील आहुती पडली. ६ मे ते १५ मे १८१८ असे दहा दिवस सोलापूर गाव रणभूमी बनले होते. हजारोच्या संख्येने युद्धात कामी आलेल्यांचा प्रेताचा खच पडलेला होता. शहरालगतच्या बाळे, मंद्रुप, कुंभारी, आहेरवाडी गावापर्यंत धडाडणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळा बघून प्रत्यक्ष ब्रिटिशांना देखील मराठ्यांच्या चिवट शौर्याची धडकी भरली होती.

आपल्या शौर्याची कहाणी गिळून अजगरासारखा सुस्त पडलेला हाच तो भुईकोट किल्ला.

शौर्य गाजवून इंग्रजांना समझोता करायला भाग पाडणाऱ्या गणपतराव पानसे यांनी किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात देवून डोणज येथे स्थलांतर केले. या घनघोर युद्धाला जवळपास २०३ वर्षे झाली आहेत. आता तर सोलापूरकरांना देखील आपल्या पूर्वजांच्या शौर्याचा इतिहास माहीत नाही. कधीही लढाई न बघितलेला भुईकोट किल्ला म्हणून संभावना करणाऱ्या तथाकथित इतिहासाच्या अभ्यासकांना माहिती व्हावे आणि पुढच्या पिढीला आपण शूर मराठ्यांचे वंशज आहोत याचे आकलन व्हावे हीच श्रींच्या चरणी प्रार्थना..!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

शंभर वर्षात पहिल्यांदाच सलग पंढरीची ‘वारी’ खंडित …..!

मोलाचे आयुष्य वेचूनिया जाय ! पूर्व पुण्ये होय लाभ याचा!! अनंत जन्मीचा शेवट पाहता ! नरदेह हाता आला तुझ्या !! कराल ते जोडी येईल कार्यासी! घ्यावे विठ्ठलासी सुखालागी !! करा हरिभक्त परलोकी ये कामा ! सोडविल यमा पासोनिया !! तुका म्हणे करा आयुष्याचे मोल ! नका वेचू बोल नामेवीण !!

भागवत धर्माची पताका खांद्यावर घेऊन टाळ -मृदंगाच्या गजरात विठ्ठल भेटीसाठी न चुकता ‘वारी’ करणारा वारकरी

भू वैकुंठ म्हणून पुराणापासुन ओळखल्या जाणाऱ्या पंढरपुराच्या विठुरायाच्या दर्शनासाठी वर्षातून चैत्र वारी, आषाढी वारी, कार्तिकी वारी आणि माघी वारीला लाखोच्या संख्येने जमणाऱ्या वारकऱ्यांना कोरोना महामारीमुळे गेल्या वर्षीपासुन म्हणजेच २०२०च्या चैत्री वारी पासून श्री विठ्ठल -रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी पंढरीला जाता येत नाहीय. सुमारे हजार -बाराशे वर्षांची परंपरा असलेली वारी गेल्या शंभर वर्षात पहिल्यांदाच सलग दुसऱ्या वर्षीही खंडित झाली आहे. ऊन, वारा, पाऊस, नैसर्गिक आपत्ती किंवा मानवनिर्मित आपत्ती जरी आली तरी अभावानेच वारी खंडित झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. भारतातील प्लेगच्या साथी नंतर बहुदा ही पहिलीच वेळ असावी.

वर्षातील पहिली वारी म्हणून चैत्री वारीला फार महत्व असते. ‘विठोबा माऊली ज्ञानराज माऊली तुकाराम’चा जयघोष करीत प्रपंच व्याधी पासून सुटका करीत घरापासुन विठुरायाच्या दर्शनासाठी जत्थ्याने भजन -कीर्तन करीत पंढरीला पायी चालत जाण्याला ‘वारी’ म्हणतात. या वारीला हजार -बाराशे वर्षांची परंपरा आहे. संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत तुकाराम, संत एकनाथ महाराज, संत जनाबाई, चोखोबा, सावता माळी, गोरोबा, दामाजी पंत अश्या अनेक संतांची परंपरा लाभलेली आहे. या वारीतूनच भागवत धर्माचा प्रचार आणि प्रसार झाला आहे. आपत्कालीन परिस्थिती शिवाय कधीही खंडित न होणारी ही वारी कोरोना महामारीमुळे मात्र गेल्या वर्षापासुन खंडित होवू लागली आहे. अर्थात मंदिर समिती आणि प्रशासनाच्या माध्यमातून या काळात श्री विठ्ठल -रुक्मिणीची विधिवत पूजा अर्चा केली जाते. मात्र भाविकांना दर्शनासाठी मंदिर बंद असल्याने काहीतरी चुकल्यासारखे नक्कीच वाटत राहते. कारण ‘वारी’ म्हणजे केवळ ‘धार्मिक’ उत्सवाचा जल्लोष नाही तर बहुजनांच्या सांस्कृतिक आणि संस्काराच्या आदान – प्रदानाचा तो एक विधिवत उत्सवच असतो. वारी चुकली तर जन्माची पायरी चुकली…. विठ्ठल…. विठ्ठल….. विठ्ठल…..

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

चला ‘इमोशनॅलिटी’च्या बागा फुलवू…..!

आजकाल मनावर एकसारखं खूप दडपण येत राहतंय. कधी काय होईल काही सांगता येत नाही, कधीच एव्हढी अस्थिरता वाटली नसेल जेव्हढी अस्थिरता सध्या प्रत्येकाच्या मनात आहे. युद्धकाळात सीमेवर असलेल्या गावांना देखील एव्हढा तणावं झेलावा लागला नसेल. किमान त्यांना हे तरी माहीत असते कि आपल्या जीविताला कोणापासून धोका आहे. शत्रू समोर दिसतो…… इथं ते सुद्धा घडणार नाहीय. इथं शत्रू आहे, पण तो खूप सूक्ष्म रूपातला आहे. मानवी नजरेने त्याला बघता येत नाही. आणखीन एक आगतिकता अशी कि त्याच्याशी दोन हात करायचे तर कसे करायचे ? ज्यामुळे त्याचा शेवट होईल ? तर त्याचा शेवट करणारे शस्त्र अजूनतरी माणसाच्या हाती लागलेले नाही. नुसताच बचावात्मक प्रतिकार करीत रहायचं एव्हढंच आपल्या हाती उरलंय का? दडपणामुळे नुसता मेंदू फुटायचा बाकी आहे. कोरोनाच्या पहिल्या लाटेच्या वेळी काही ठराविक शहरातून, गजबजलेल्या वस्त्यातून कोरोनाचे पेशंट सापडत होते. तेंव्हा आपल्या गावाबद्दल, आपण रहात असलेल्या एरियाबद्दल, आपल्या सोसायटी बद्दल विशेषतः आपल्या शेजाऱ्याबद्दल आपल्याला ठाम विश्वास असायचा, काही झाले तरी कोरोना विषाणू आपल्यापर्यंत कधीच पोहोचणार नाही.

तरीसुद्धा शासनाचे आदेश ‘सर आँखोपर’ म्हणत मास्क परिधान करणे, सुरक्षित अंतर पाळणे, डॉक्टरांचा सल्ला घेणे, अनावश्यक गर्दीच्या ठिकाणी जाण्याचे टाळणे यासर्व सूचनावजा आदेशांचे गेल्या वर्षभरापासून कसोशीने पालन करूनही कोरोनाने दुसऱ्यांदा धडक मारलीच. आता यावेळी तो पहिल्यापेक्षाही जास्त ताकदवान होवून आला आहे. त्यामुळे आता उलट पहिल्यापेक्षा जास्त बंधनात आपल्याला अडकून घ्यावं लागणार आहे. नाही म्हणायला लसीचा डोस पोहोचलाय… पण त्याला देखील सर्व वयोगटात पोहोचायला अजून काही महिने अवकाश आहे. तोपर्यंत दोन डोस लसीचे घेतलेले काही प्रमाणात का होईना सुरक्षित राहतील असे मानायला काही हरकत नाही. शासनाचा हा सकारात्मक प्रयोग निश्चितच नागरिकांची मानसिक रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविणारा ठरणार आहे असं मानायला काहीच हरकत नाही.

कुणी काहीही म्हणोत आजूबाजूला रोजच मृत्यूचे तांडव सुरु असताना भाबडेपणाने नाही पण सावधानतेनेच काही मनाला ऊर्जा देणारे काही भावनिक प्रयोग केले तर…? काय हरकत आहे. नीम हकीम खतरे जाँ अगदी असं पण नाही, पण अलोपॅथी असो होमिओपॅथी असो आयुर्वेदिक किंवा युनानी असो शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवायची असेल तर विश्वासाने यासर्व प्रयत्नांना साथ द्यायला काय हरकत आहे….? नाहीतरी आता आपल्या हाती उरलंय काय….? इमोशनलिटीची बाग फुलविण्याशिवाय आणखी आपण काय करू शकू…!

:-मुकुंद मधुकर हिंगणे.

कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत आपण नेमके कुठे आहोत …?

  1. भारतात कोरोनाचा पहिला रुग्ण सापडण्याच्या घटनेला जवळपास चौदा महिने उलटून गेलेत.
  2. पहिल्या लाटेच्या वेळी खूप संभ्रमित अवस्था होती. कोरोना या संसर्गजन्य साथी विषयी पहिल्यांदाच माहिती मिळत होती.
  3. अश्या स्थितीत वेगाने संक्रमित होणाऱ्या या साथीपासून बचाव कसा करायचा ? याविषयी देखील वैद्यकीय क्षेत्रात देखील बरेच मतप्रवाह होते.
  4. कोणतीही ठोस उपचार पद्धती किंवा औषधोपचार सापडले नव्हते. अश्यास्थितीत रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविणे यावरच भर देत ट्रीटमेंट सुरु करण्यात आल्या.
  5. जगभर फैलावलेल्या या महामारीशी प्रतिकार करण्यासाठी प्रतिबंधात्मक लसीच्या संशोधनात प्रमुख देश गुंतले. यात भारताचा देखील समावेश आहे.
  6. या जीवघेण्या साथीच्या पहिल्या लाटेपेक्षाही अधिक तीव्रता दुसऱ्या लाटेत आढळून येत आहे. याबरोबरच मृत्यूदर देखील वाढताना दिसत आहे.

कोरोनाच्या पहिल्या लाटेच्या तडाख्यात संपूर्ण जगाचेच अतोनात असे नुकसान झाले आहे. महासत्ता म्हणून जगावर राज्य करू पाहणारे बलाढ्य देश देखील या महामारीत दुबळे बनले. सर्वात सुरक्षित आणि ताकदवान देश कोणता ? तर जो देश आपल्या नागरिकांना कोणत्याही आपत्कालीन स्थितीमध्ये तात्काळ आरोग्य सुविधा पुरवू शकतो हे प्रकर्षाने पुढे आले. अश्यास्थितीत भारत देश नेमका कुठे आहे ? महामारीच्या पहिल्या लाटेत आपण किती जीव गमावले ? किती जीवांना सुखरूप वाचवू शकलो ? यावरच दुसऱ्या लाटेत आपण या महामारीशी कसा मुकाबला करणार आहोत हे अवलंबून होते. महासत्तेकडे वाटचाल करणाऱ्या भारताकडे आता जगाचे नेतृत्व करण्याची आयती संधी चालून आलेली असताना आपण नेमके कोणत्या ठिकाणी आहोत हेच कोरोनाने दुसऱ्या तडाख्याने दाखवून दिले आहे. आपण आपत्कालीन परिस्थितीत स्वतःला वाचवायला देखील अजून सक्षम झालेलो नाहीत हेच चित्र समोर आले आहे.

पहिल्या लाटेच्या वेळी असलेली अनभिज्ञता आरोग्यसेवेतील दुबळेपणावर पांघरून घालण्यास उपयोगी पडली होती. मात्र या संसर्गजन्य साथीची दुसरी लाट आली तर आपण प्रतिकार कसा करणार ? याची कोणतीच पूर्वतयारी आपण केली नाही. पहिल्या लाटेतील नुकसान, केलेले मदतकार्य, लसीचे संशोधन अश्या चर्चेतच आपण आपला महत्वाचा वेळ खर्ची घातला. वास्तविक पहिली लाट ओसरतानाच म्हणजेच डिसेंबर २०२० मध्येच आपल्याला दुसऱ्या लाटेची तीव्रता समजली होती. मात्र आपत्कालीन व्यवस्थापन करण्यात आपण जगातील इतर प्रगत देशांच्या तुलनेत खूपच मागे आहोत हेच चित्र प्रकर्षाने पुढे आले.

कोव्हॅक्सीन आणि कोव्हीशिल्ड या प्रतिकारशक्ती वाढविणाऱ्या लसीच्या उत्पादनात आघाडी घेतल्यानंतर आपण कोरोनावर विजय मिळविल्याच्या भ्रमात राहिलो. इतर देशांना लस पुरवठा करण्याचे आपलें धोरण नुसतेच मानवता वादी नाही तर आपली क्षमता सिद्ध करणारे ठरले हे अभिनंदनीयच आहे. पण या बरोबरच देशांतर्गत लसीकरण किती वेगाने पूर्ण करू शकतो यावर आपत्कालीन व्यवस्थापनाचा आराखडा सक्षम असायला हवा होता. कारण लसीकरणाची मोहीम राबवीत असतानाच दुसऱ्या लाटेला थोपविण्याचे कार्य आरोग्य व्यवस्थापनाला करावयाचे आहे. इथेच ‘डिझास्टर मॅनेजमेंट ‘चा पुरता गोंधळ उडाला आहे. वास्तविक दुसऱ्या लाटेच्या तीव्रतेची पुरेशी कल्पना आपल्याला चार महिने अगोदरच आलेली होती. तरी देखील आज जे काही विदारक चित्र समोर येत आहे ते कश्याचे द्योतक आहे ?

मुळातच बाजारीकरणावर स्थिर झालेली देशातील आरोग्य व्यवस्था शासनाच्या नियंत्रणात राहिलेली नाही हेच उघड झाले. उपचाराच्या नावाखाली प्रचंड प्रमाणात लूटमार, रेमीडिसिव्हर सारख्या इंजेक्शनचा काळाबाजार, हॉस्पिटल्स मधून बेडचा तुटवडा, आरोग्य यंत्रणेचा अकार्यक्षमपणा, दुबळी यंत्रणा आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे रुग्णांना प्राणवायुचा (ऑक्सिजन ) पुरवठा करण्याची असमर्थता हे विदारक चित्र सुन्न करून टाकणारे आहे. भारतासारख्या लोकशाहीप्रधान देशाची एक ‘गोची’ आहे, इथे कोणतीही गोष्ट राजकीय विचारातून अंमलात आणायची असते. कोरोना देखील सत्ताधारी aan8 विरोधी विचारसरणीतूनच या देशात आता सुखाने नांदू लागला आहे असेच म्हणावे वाटते.