तौक्ते चक्रीवादळ, कोरोनाचं थैमान आणि बटरफ्लाय इफेक्ट…..!

एकीकडे भारतात कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेने थैमान घातले असतानाच दुसरीकडे अरबी समुद्रात उसळलेले तौक्ते चक्रीवादळ हे भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर किती नुकसानकारक ठरेल याची चिंता वाढवीत आहे. या दोन्ही घटनांमध्ये साम्य असणारी एक गोष्ट आहे, ती म्हणजे ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’…प्रसिद्ध गणितज्ञ आणि हवामान शास्त्रज्ञ एडवर्ड लॉरेन्झ यांचा हवामानशास्त्रात वापरला जाणारा ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ हा सिध्दांत. काय सांगतो हा सिध्दांत..?

बटरफ्लाय इफेक्ट ही संकल्पना हवामानशास्त्रात अतिशय प्रसिद्ध आहे. या संकल्पनेनुसार फुलपाखराच्या पंख फडकाविण्याच्या एका छोट्याशा कृतीने जगात त्सुनामी निर्माण होवू शकते. ज्वालामुखीचे उद्रेक होवू शकतात. थोडक्यात आत्ता क्षुल्लक वाटणारी एखादी घटना पुढे जाऊन रौद्ररूप धारण करीत खूप जास्त मोठा परिणाम घडवून आणू शकते. या सिध्दांतामुळे हवामानाचा अंदाज घेणाऱ्या जुन्या पद्धती मोडीत निघाल्याने आज हवामानातील होणाऱ्या बारीक बदलांची तत्परतेने दखल घेतल्याने माणूस चक्रीवादळ, त्सुनामी सारख्या मोठ्या आपत्तीपासून स्वतःला वाचवू शकतो. किंबहुना होणारे मोठे नुकसान टाळू शकतो. हीच थेअरी आपण कोरोनाच्या पहिल्या लाटेच्यावेळी प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून काटेकोरपणे पाळली असती तर…?

फुलपाखराच्या पंख फडफडविण्यामुळे अमेझॉनच्या जंगलात ‘वणवा’ भडकला ही अतिशयोक्ती पूर्ण गोष्ट हवं तर तिला ‘दंतकथा’ म्हणूयात. या गोष्टी वरूनच एडवर्ड लॉरेन्झ याला हा सिध्दांत सुचला असाही लोकप्रवाद आहे. एडवर्ड लॉरेन्झ यांनी १९५० च्या दशकात हवामानाचा अचूक अंदाज घेण्यासाठी एक साधन शोधले. कारण त्यांना हवामानाचा अंदाज व्यक्त करणारे रेषात्मक मॉडेल कुचकामी असल्याचे लक्षात आले होते. त्यांनी शोधलेल्या या छोट्या बदलामुळे हवामान परीक्षण आणि निरीक्षणात अचूकता येण्यास मदत झाली. फुलपाखराच्या पंख फडफडविण्याने जंगलात वादळ निर्माण होवून आग भडकू शकत नाही हे सत्य असले तरी प्रक्रियेच्या सुरुवातीपासून लहान-लहान बदल घडविले तर त्यातून मोठे बदल घडू शकतात. फुलपाखरामध्ये लहान बदल घडविण्याची क्षमता असते. हेच सांगणारा ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ हा सिध्दांत आहे.

कितीही आवाहन केले, दंडात्मक कारवाई केली तरी आपण ‘मास्क’ वापरण्याला प्राधान्य देत नाहीय…..

आता एडवर्ड लॉरेन्झ यांच्या ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ या सिध्दांताचा कोरोनाशी काय संबंध ? असा विचार आपल्या मनात येणे स्वाभाविक आहे. कोरोनाच्या प्रतिबंधासाठी सतत स्वच्छता पाळणे, सुरक्षित अंतर ठेवणे आणि तोंडावर ‘मास्क’ परिधान करणे हे अतिशय छोटे पण शक्य असणारे बदल आपण आजही पूर्णतः अंगिकारले नाहीत. आजही आपण छोट्या छोट्या गरजेच्या नसलेल्या गोष्टींसाठी बाजारात, दुकानासमोर, सार्वजनिक ठिकाणी विनाकारण गर्दी करतो. अश्यास्थितीत कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत होणाऱ्या बाधितांची आणि मृतांची आकडेवारी ही वादळी अशीच आहे. त्यातही आपण लसीकरणाच्या प्रतीक्षेत आहोत. भारतासारख्या १३० कोटी लोकसंख्या असलेल्या देशात प्राधान्यक्रम देतानाही यंत्रणा कोलमडते. अश्यावेळी आपण ‘बटरफ्लाय इफेक्ट’ या सिध्दांतानुसार कोरोनाशी मुकाबला केला तर निदान ईथुनपुढे तरी होणारी मनुष्यहानी आपण टाळू शकतो. बाकी अरबी समुद्रात आलेल्या चक्रीवादळापासून बचावासाठी यंत्रणा आधीच ‘अलर्ट’ झाली आहे. दरवर्षीच याकाळात चक्रीवादळे येत असतात. पण कोरोनाच्या लाटेपासून बचावाची दक्षता आपण घेणार नाही का…?

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.