पंढरपूरच्या दोनशे वर्षांपूर्वीच्या ‘बाजीराव’ विहिरीच्या निमित्ताने….!

पंढरपूर येथे १८११ च्या दरम्यान दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांनी बांधलेली अध्यात्मिक विसाव्याचे केंद्र ठरलेली हीच ती बाजीराव विहीर.
  • सामान्यतः इतिहासकालीन म्हणजेच साधारणतः दोनशे ते साडेतीनशे वर्षांपूर्वीची बांधकामे आपल्याला नेहमीच आकर्षित करतात.
  • त्यातही जी आजही सुस्थितीत आहेत त्याबद्दल आपल्या ‘अस्मिता’ही तीव्र असतात. मात्र त्या कालानुरूप नैमित्तिक असतात. ठराविक वेळेलाच त्याबद्दल आपण खूप संवेदनशील होतो.
  • पंढरपूर-पुणे रोडवरील पंढरपूर पासून १० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या वाखरी येथील ‘बाजीराव’ विहिरीबाबत देखील आपली संवेदना अशीच आहे.
  • अर्थात ही विहीर एक उदाहरणच…इतिहासाची साक्ष आणि प्रेरणादायी ठरणाऱ्या अनेक वास्तू, गड किल्ले, विहिरी आज कोणत्या अवस्थेत आहेत ?
  • बाजीराव विहीर ही फक्त ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झालेली विहीर नसून महाराष्ट्राचे आणि वारकरी संप्रदायाचे आराध्यदैवत असणाऱ्या श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या भेटीसाठी आषाढी एकादशीला लाखोंच्या संख्येने पायी चालत येणाऱ्या भक्तांच्या विसाव्याचे ठिकाण म्हणून या विहिरीला एक आगळे महत्व प्राप्त झाले आहे.
  • गेल्या दोनशे वर्षाहून अधिक काळापासून या बाजीराव विहिरीच्या ठिकाणी आषाढी एकादशीला श्री संत ज्ञानेश्वर माऊलींच्या पालखीचे शेवटचे उभे गोल रिंगण होते. अशी आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेली ही बाजीराव विहीर आहे.
उभ्या गोल रिंगण सोहळ्यासाठी दरवर्षी जमणारी वारकऱ्यांची लाखोंची गर्दी यावेळी कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर होवू शकली नाही.

कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर एप्रिल २०२० पासून सातत्याने सुरू असलेल्या ‘लॉक डाऊन’च्या अंमलबजावणीत कोरोना प्रतिबंधात्मक उपाय योजना म्हणून गर्दी टाळण्यासाठी श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर सर्वसामान्यांना दर्शनासाठी बंद करण्यात आले. याबरोबरच वर्षातील चार एकादशीनिमित्त भरणारा उत्सव सार्वजनिकरित्या साजरा करण्यास मनाई केल्याने आषाढी-कार्तिकी एकादशीला पालखी-दिंड्यासह लाखोंच्या संख्येने वारकरी पंढरपूरला येवू शकले नाहीत. त्यामुळे या महामारीमुळे गेल्या दोनशे वर्षात पहिल्यांदाच बाजीराव विहिरीजवळ वारकरी भक्त विसाव्याला थांबले नाहीत. पहिल्यांदाच वाखरी जवळील या बाजीराव विहिरीचा परिसर पहिल्यांदाच लाखोंच्या संख्येतील वारकऱ्यांच्या गर्दीशिवाय निर्मनुष्य झालेला पहायला मिळाला.

श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या पूजेकरिता लागणाऱ्या फुलांची आणि तुळशीची कायमस्वरूपी तजवीज करण्यासाठी दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याने देवस्थानाला ही बाजीराव विहीर बांधून दिली तसेच विहिरीभोवतीची १५ बिघा जमीनही घेऊन दिली. हा उल्लेख पेशवेकालीन दफ्तरात सापडतो. दरम्यान लॉक डाऊनच्या काळातच राष्ट्रीय महामार्ग रुंदीकरणात ही विहीर पाडण्याचा विचार सुरू असल्यावरून वारकरी मंडळांनी आवाज उठविल्यानंतर बाजीराव विहीर परत चर्चेत आली. अखेर शासनाने आपला विचार मागे घेतला असला तरी यानिमित्ताने जगातील पर्यटकांना आकर्षित करणारा महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन कालखंडातील ऐतिहासिक वारसा आपण जपणार आहोत की नाही हा प्रश्न इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकांना पडला आहे. सध्या कोरोना महामारीच्या विळख्यातून सुटका करण्याला प्राधान्य असल्याने हा विषय तूर्त तरी शांत आहे.
उभ्या गोल रिंगणात मानाचे अश्व पळविताना.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

5 Replies to “पंढरपूरच्या दोनशे वर्षांपूर्वीच्या ‘बाजीराव’ विहिरीच्या निमित्ताने….!”

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.