सोलापूरचा किल्ला लढवत ठेवणारा एकांडा शिलेदार गणपतराव पानसे

महाराष्ट्रातील प्राचीन भुईकोट दुर्ग प्रकारात मोडणारा सोलापूरचा किल्ला हा भारतातील अनेक राजवटी पाहिलेला मूक साक्षीदार आहे. आनंदनाम संवत्सरे भाद्रपद मास, अष्टमी,वार बुधवार शके १२३५ म्हणजेच इ.स. १३१३ या दिवशी सोलापूरचा हा भुईकोट किल्ला बांधावयास आरंभ झाल्याचा उल्लेख मिळतो. म्हणजेच ७०७ वर्षांपूर्वी हा किल्ला बांधला गेला आहे. बहामनी राज्याच्या विभाजनानंतर हा किल्ला विजापूरच्या आदिलशहाकडे काही दिवस तर अहमदनगरच्या निजामशहा कडे काही काळ होता. तर दिल्लीच्या अकबर बादशहाच्या काळात हा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात होता. पुढे दक्षिणेत मराठ्यांचा बंदोबस्त करायला आलेल्या औरंगजेबाने १६८५ पासून त्याच्या मृत्यूपर्यंत हा किल्ला ताब्यात ठेवला होता. पुढे पेशवाईचा अंमल सुरू झाल्यानंतर १७५० पासून ते मराठेशाहीचा अस्त होईपर्यंत म्हणजेच १८१८ पर्यंत हा किल्ला पेशव्यांच्या ताब्यात होता. २० फेब्रुवारी १८१८ मध्ये आष्टीच्या लढाईत ब्रिटिशांनी पेशवाईचा शेवट केला. मराठेशाहीचा शेवटचा सेनापती बापू गोखले या लढाईत धारातीर्थी पडल्यानंतर दुसरा बाजीराव पेशवा लढाई सोडून पळाला आणि मराठेशाहीची शिकस्त झाली. तरीपण सोलापूरचा भुईकोट किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला नव्हता. जवळपास तीन महिन्यानंतर झालेल्या घनघोर लढाईत सोलापुरात किल्ल्याच्या भोवती रक्तामांसाचा चिखल झाल्यानंतर ब्रिटिशांना समझोता करून हा किल्ला ताब्यात घ्यावा लागला. जवळपास तीन आठवडे किल्ला झुंजवत ठेवणारा मराठेशाहीचा शेवटचा एकांडा शिलेदार म्हणून तोफखाना बहाद्दर गणपतराव पानसे याची इतिहासातून तशी उपेक्षाच झाली.

हे गणपतराव पानसे यांचे मूळ चित्र नाही.

गणपतराव पानसे यांच्या घराण्याचे मूळ पुरुष भुतावा उर्फ भुतोपंत पानसे हे होते. त्यांचे मुळगाव सोलापूर जिल्ह्यातील पानगाव (ता.-बार्शी) हे होय. सध्या त्यांचे वंशज सोलापुरात रहात आहेत. माधवराव पेशव्यांपासून पानसे घराण्याची तलवार मराठेशाहीसाठी तळपल्याची इतिहासात नोंद आढळते. मात्र या पानसे घराण्याचा सविस्तर इतिहास तपशिलासह आढळून येत नाही. १९२९ च्या दरम्यान गंगाधरराव नारायणराव मुजुमदार यांनी पानसे कुलवृत्तांत प्रकाशित केल्याचे उल्लेख सापडतात. मात्र तपशीलवार माहिती मिळत नाही. त्यांच्या वारसांना देखील तपशील मिळत नाही. पराक्रमाची शर्थ करणाऱ्या शुरांचा इतिहासाच्या दुर्लक्षामुळे होणाऱ्या उपमर्दाचे हे एकमेव उदाहरण असावे.

ब्रिटिश आणि मराठ्यांच्या युद्धाचे कल्पित चित्र.

आष्टीच्या लढाईनंतर जवळपास तीन महिन्यानंतर गणपतराव पानसे यांनी ब्रिटिशांशी केलेली ही लढाई म्हणजे पराक्रमी मराठी एकांड्या शिलेदाराची ही नुसतीच शौर्यगाथा नाही तर ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्ध पुकारलेल्या बंडाची ती ‘पहिली ठिणगी’ समजली जाते. पारतंत्र्यात गेलेली भारतभूमी परकीयांच्या तावडीतून सोडवून घेण्यासाठी झालेल्या प्रदीर्घ संघर्षातील ही पहिली लढाई आहे. इथून पुढे १९४७ पर्यंत जे सशस्त्र उठाव, बंड, सत्याग्रह, अहिंसात्मक आंदोलने या भूमीत झाली त्यासर्वांचा आरंभ करणारी ब्रिटिशांच्या विरोधातील पहिली कारवाई गणपतराव पानसे यांनी केली. दि. ६ मे १८१८ रोजी या लढाईला प्रत्यक्ष तोंड फुटले. पानशांनी किल्ल्यावरून तसेच शहराच्या बाळीवेस आणि विजापूर वेस भागातून आपल्या तोफांचा भडिमार केला. दोन्हीकडून तोफा चालविल्या गेल्या. या धुमश्चक्रीत सैन्याबरोबरच नागरिकांची देखील आहुती पडली. ६ मे ते १५ मे १८१८ असे दहा दिवस सोलापूर गाव रणभूमी बनले होते. हजारोच्या संख्येने युद्धात कामी आलेल्यांचा प्रेताचा खच पडलेला होता. शहरालगतच्या बाळे, मंद्रुप, कुंभारी, आहेरवाडी गावापर्यंत धडाडणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळा बघून प्रत्यक्ष ब्रिटिशांना देखील मराठ्यांच्या चिवट शौर्याची धडकी भरली होती.

आपल्या शौर्याची कहाणी गिळून अजगरासारखा सुस्त पडलेला हाच तो भुईकोट किल्ला.

शौर्य गाजवून इंग्रजांना समझोता करायला भाग पाडणाऱ्या गणपतराव पानसे यांनी किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात देवून डोणज येथे स्थलांतर केले. या घनघोर युद्धाला जवळपास २०३ वर्षे झाली आहेत. आता तर सोलापूरकरांना देखील आपल्या पूर्वजांच्या शौर्याचा इतिहास माहीत नाही. कधीही लढाई न बघितलेला भुईकोट किल्ला म्हणून संभावना करणाऱ्या तथाकथित इतिहासाच्या अभ्यासकांना माहिती व्हावे आणि पुढच्या पिढीला आपण शूर मराठ्यांचे वंशज आहोत याचे आकलन व्हावे हीच श्रींच्या चरणी प्रार्थना..!

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

5 Replies to “सोलापूरचा किल्ला लढवत ठेवणारा एकांडा शिलेदार गणपतराव पानसे”

  1. इतिहास खूप काही सांगून जातो. पण याच इतिहास मध्ये खूप काही दडलेले रहस्य आहेत, त्यातील हे एक… छान माहिती आहे. इतिहासाचा मी देखील अभ्यास केला आहे, पण हा आज एक नवीन पैलू समोर आला. त्याबद्दल धन्यवाद…..!

    Liked by 2 people

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.