सामान्य माणूस आपली ‘वंशावळ’ का शोधतो..?

आईचं पहिलंच वर्षश्राद्ध काही दिवसांवर आले असता बहिणीचा फोन आला. आई श्रद्धाळू होती त्यामुळे तिचे राहून गेलेले विधी व्यवस्थित पार पाड. गत वर्षी लॉक डाऊन असतानाच तिचे निधन झाले होते. अंत्यविधी नियमांच्या सोपस्कारातच उरकलेला, त्यामुळेच बहिणीने सूचना केली अन् सोबत वंशावळी देखील पाठविते म्हणाली. एरवी आजोबा-पणजोबाच्या पुढे नावे माहीत नसलेल्या माझ्यासारख्या असंख्य सर्वसामान्य लोकांना आपले ‘पूर्वज’ किती माहीत असतात ? या वंशावळीची आपल्याला किती गरज पडते ? मग आपली वंशावळ आपण का शोधतो ? अश्या प्रश्नांनी डोक्यात एकच गर्दी केली…..

:- मुकुंद हिंगणे.

‘पुढच्या सत्तर पिढ्या तुम्हाला लक्षात ठेवतील’ असा तोंड भरून आशीर्वाद जरी मिळाला तरी देखील खरंच सत्तर पिढ्या आपल्याला लक्षात ठेवतील का ? आपण तरी आपले किती पूर्वज लक्षात ठेवले आहेत ? एखाद्या कार्याचे मूल्यमापन करताना कौतुक म्हणून मिळालेला हा आशीर्वाद सर्वसामान्यांना निश्चितच अनुत्तरित करणारा असाच वाटतो. पण ‘वंशावळी’ भोवती फिरणारी ही समाजरचना केवळ ‘अस्तित्वा’साठी नाकारता येत नाही हेच खरे आहे.

‘वंश’ विचार हा फक्त भारतातच मानला जातो असे नाही. तर जगातल्या प्रत्येक देशात, धर्मात, विचारधारेत, वसाहतीत, समूहात वंशाला प्राधान्य दिले जाते. मुळात तुमच्या कुळाच्या आद्य पुरुषाच्या उपजीविकेच्या साधनावरूनच तुमचे आडनाव ठरते. ( आद्यनावाचा अपभ्रंश आडनाव असा आहे) चातुर्वर्ण्य व्यवस्था जर फक्त भारतदेशातच आहे असे मानले तर इतर देशात व्यक्तींची आडनावे (सरनेम) कशावरून पडलीत हा देखील कुतूहलाचा विषय ठरू शकतो. एकूणच ‘कुलोत्पन्न’ हा विषय जागतिकस्तरावर सर्वमान्य असाच आहे.

पुराणातील घटना, प्रसंग आणि कालावधी याची सांगड घालताना अनेकवेळा त्याला आधार मिळत नसल्याने त्या कपोलकल्पित वाटतात. त्यामुळे त्यातील व्यक्तिरेखांची ‘वंशावळ’ देखील आपल्याला खोटी वाटते. पण मग इतिहासकालीन व्यक्तिरेखा तरी सत्य आहेत ना ! त्यातील घराणी आणि त्यांची वंशावळ देखील जशी आहे तशीच सर्वसामान्य माणसांची देखील वंशावळ आहे. किमान चारशे-पाचशे वर्षांचा प्रवास सांगणाऱ्या नोंदी देखील आढळतात. पण मग कर्तृत्वाचा कोणताही इतिहास नसलेल्या माणसांनी आपली ‘वंशावळ’ का शोधायची ? हा देखील एक प्रश्न आहेच.

कुठल्याही कर्तबगारीची परंपरा नाही असा वंश टिकतो का ? त्याची वाढ होते का ? परावलंबी जीवांची शृंखला जरी निसर्गनिर्मित असली तरी त्याची वंशावळ असू शकते का ? शेवटी प्रत्येक कुळात कधी ना कधी एक कर्तबगार पूर्वज तळपलेला असतो. त्याचे स्मरण करून त्याच्यासारखेच ‘तेजोवलय’ आपल्याला प्राप्त होवून आपले ‘कूळ’ पुढे सुरू रहावे याच आशेने सर्वसामान्य माणूस आपल्या कुळातील पराक्रमी पूर्वजांच्या शोध घेण्याच्या नेहमीच प्रयत्नात असतो. आडनाव साधर्म्य असणाऱ्या इतिहासकालीन व्यक्तींमध्ये देखील तो आपल्या कुळपुरुषाला शोधण्याचा प्रयत्न करीत असतो. इतरांप्रमाणेच आपल्याला देखील पराक्रमाची परंपरा लाभली आहे या सिद्धतेसाठीच तो ‘वंशावळ’ शोधत असतो.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

3 Replies to “सामान्य माणूस आपली ‘वंशावळ’ का शोधतो..?”

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.