मराठेशाहीचा अस्त करणारे रणांगण म्हणजे येवतीचा तलाव..!

मराठेशाहीचे अतोनात नुकसान आणि दारुण पराभव करणारे युद्ध हरियाणातील पानिपत येथे १४ जानेवारी १७६१ मध्ये अहमदशाह अब्दाली बरोबर झाले होते. जवळपास एक लाख मराठा सैन्याची कत्तल झाली होती. पण १८१८ मध्ये आष्टी-येवतीच्या मैदानात ब्रिटिशांच्या बरोबर झालेल्या युद्धात दुसरा बाजीरावाचा पराभव झाला. त्याचबरोबर मराठेशाहीचा अस्त झाला. ब्रिटिशांनी त्या स्मृती पुसून टाकण्यासाठी जवळपास साठ वर्षांनी रणांगणावर तलाव बांधला. हाच तो मराठेशाहीचे पानिपत करणारा सोलापूर जिल्ह्यातील येवतीचा तलाव.

१८१८ मध्ये दुसरा बाजीराव पेशव्यांच्या विरोधात बंडाळी माजलेली असतांना इंग्रजांनी पुणे, कोरेगावसह ठिकठिकाणी सैन्याची कुमक पाठवून दुसऱ्या बाजीरावाला पुण्यातून हुसकावून लावण्यात यश मिळवले होते. साताऱ्याकडे पलायन केलेला बाजीराव पेशवा फलटणमार्गे सोलापूरकडे येण्यासाठी निघाला. वाटेत आष्टी येथे सेनापती बापू गोखले सैन्यासह येवून मिळाले. याचवेळी मागावर असलेले ब्रिटिश सैन्य समोरासमोर आले आणि आष्टी-येवतीच्या मैदानात तुंबळ युद्ध झाले. या युद्धात मराठेशाहीचा शेवटचा सेनापती बापू गोखले धारातीर्थी पडले. हे समजताच दुसऱ्या बाजीरावाने पलायन केले. म्हणून इतिहासात त्याला ‘पळपुटा’ बाजीराव म्हंटले जाते. मराठेशाहीचा पराभवा बरोबरच अस्त झाला अन् पुण्याच्या शनिवार वाड्यावर मराठेशाहीचे ‘निशाण’ उतरवून ‘युनियन जॅक’ फडकला. भारत खऱ्या अर्थाने त्याचवेळी पारतंत्र्यात गेला.

त्या युद्धभूमीवर सेनापती बापू गोखले यांची समाधी बांधलेली होती. ते स्फूर्तिकेन्द्र झाले तर ईस्ट इंडिया कंपनी विरोधात उठाव होईल या भीतीने जवळपास ६२ वर्षांनी ब्रिटिशांनी दुष्काळाचे निमित्त साधून त्या युद्धभूमीवर १८८० साली महाराणी व्हिक्टोरिया तलाव बांधला. या तलावाला १४० वर्षे पूर्ण झाली आहेत. या तलावाभोवती वनराई निर्माण करून ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या ‘हॉलिडे कॅम्प’साठी एक विश्रामगृह देखील बांधले गेले.

हेच ते विश्रामगृह, पुढे ते ‘गवती बंगला’ म्हणून ओळखले जावू लागले. हा इतिहास सांगण्याचे मुख्य कारण म्हणजे मराठेशाहीचा दारुण पराभव आणि आत्यंतिक नुकसान जरी पानिपतच्या लढाईत झाले असले, तरी मराठेशाहीचा अस्त झालेला नव्हता. पण आष्टी-येवतीच्या लढाईने मात्र आपण पारतंत्र्यात गेलो. पण या ऐतिहासिक घटनेची दखल म्हणावी तेव्हढी आजही घेतली जात नाही. हा ऐतिहासिक वारसा आपण जपला पाहिजे.

:- मुकुंद मधुकर हिंगणे.

मोबा. क्र. :- 880618837

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.